ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ
Օգտվելով համացանցից՝ դասընկերոջդ հետ տեղեկություննե՛ր հավաքիր «ՕՏՏՈ ԲԻՍՄԱՐԿԻ» և «ՋՈՒԶԵՊՊԵ ԳԱՐԻԲԱԼԴԻԻ» մասին։ Ստեղծե՛ք սահիկաշար կամ պաստառ՝ օրինակներով ցույց տալով, թե ի՞նչ կարևոր դեր ու նշանակություն ունեին իրենք համաշխարհային պատմության մեջ։ Ձեր գտած տեղեկությունները և դրանց հիման վրա արված եզրակացությունները դասարանին ներկայացրե՛ք նաև բանավոր:

Օտտո ֆոն Բիսմարկ առաջին կանցլերը (։ Գերմանիայի նշանավոր պետական գործիչ և դիվանագետ, երկրի միավորման գլխավոր դերակատարը։ Համոզված էր, որ Գերմանիայի միավորումը պետք է կատարվի ամենաուժեղ գերմանական պետության՝ շուրջ։ Բիսմարկը սկուզբունքային էր և համառ իր նպատակների մեջ։ Նա միասնական գերմանական պետությունը վեր էր դասում ամեն ինչից։ Պաշտոնաթող լինելուց հետո ստացավ տիտղոս ուգեներալ-գնդապետի աստիճան՝ կոչումով։

Պրուսիայում պահպանողականների շրջանում Բիսմարկն արժանացավ շահերի ներկայացուցչի համբավ, եղել է դիվանագետհետադիմության ժամանակ։  թվականին նշանակվել է Պրուսիայի ղեկավարության ներկայացուցիչ-նախարար։ Սահմանադրական ճգնաժամի ընթացքում հանդես է եկել ազատախոհների դեմ՝ ի պաշտպանս միապետության։ Լինելով արտաքին գործերի նախարար՝ Պրուսիան դարձրեց  գերակայող ուժ  թվականի  պատերազմից հետո։  հանդես է եկել կրտսեր նախագծով գերմանական հարցի լուծման մեջ ու մասնակցել է  ձևավորմանը։

Լինելով ռայխկանցլեր ու պրուսիական նախարար-նախագահ՝ նա մեծ ազդեցություն ուներ ստեղծված  քաղաքականության վրա՝ ընդհուպ մինչև իր պաշտոնաթող լինելը թվականին։ Արտաքին քաղաքականության մեջ Բիսմարկը պահպանում էր ուժերի հավասարակշռության սկզբունքը։

Ներքին քաղաքականության մեջ նրա գահակալման ժամանակ  թվականից կարելի է առանձնացնել երկու շրջան։ Սկզբում նա դաշինք կնքեց չափավոր հետ։ Այս ժամանակահատվածում տեղի ունեցան բազմաթիվ ներքին բարեփոխումներ, օրինակ՝ քաղաքացիական ամուսնության գաղափարի ներմուծումը, որը Բիսմարկն օգտագործել է ազդեցությունը թուլացնելու համար։ 1970-ականների վերջից Բիսմարկն առանձնանում է լիբերալներից։ Այս ժամանակամիջոցում նա ձեռնամուխ է լինում պրոտեկցիոնիզմի քաղաքականությանն ու տնտեսության մեջ իշխանության միջամտությանը։ 1820-ական թվականներին մտցվել է հակասոցիալիստական օրենք։ Այդ ժամանակվա կայսր ի հետ հակամարտությունը բերեց Բիսմարկի պաշտոնաթող լինելուն։

Հետագա տարիներին Բիսմարկը խաղացել է քաղաքական մեծ դեր՝ քննադատելով իր հետևորդներին։ Իր հուշերի շնորհիվ Բիսմարկին հաջողվում էր երկար ժամանակ ազդել հասարակության աչքերում իր սեփական կերպարի ձևավորման վրա։

 կեսին գերմանական պատմական գրականության մեջ գերակայում էր Բիսմարկի՝ որպես գերմանական դքսությունների մի ազգային պետության միավորման համար պատասխանատու քաղաքական գործչի, դերի դրական գնահատականը, ինչը մասամբ բավարարում էր ազգային հետաքրքրություններին։ Նրա մահից հետո իր պատվին կանգնեցվում էին բազմաթիվ արձաններ՝ որպես հզոր անձնական իշխանության խորհրդանիշ։ Նա ստեղծել էր նոր ազգ ու մարմնավորել էր սոցիալական ապահովման նորարարական համակարգերը։ Բիսմարկը, լինելով կայսրին նվիրված, ամրացրել է պետությունը ուժեղ, լավ պատրաստված բյուրոկրատիայով։  հետո սկսեցին ավելի բարձր հնչել քննադատական ձայներ, որոնք Բիսմարկին մեղադրում էին մասնավորապես Գերմանիայում ճնշման մեջ։ Ավելի շատ ուշադրություն էր հատկացվում նրա քաղաքականության վրա, իսկ գործունեությունը ուսումնասիրվում էր ընթացիկ կոնտեքստում։

Ջուզեպպե Գարիբալդին (իտալերեն՝ Giuseppe Garibaldi, 1807 թ. հուլիսի 4 – 1882 թ. հունիսի 2) իտալացի նշանավոր զինվորական, ազգային հերոս և քաղաքական գործիչ էր, ով մեծ դեր խաղաց Իտալիայի միավորման մեջ 19-րդ դարում։

Նա հայտնի է իր պայքարով իտալական տարբեր թագավորությունների և պետությունների միավորման համար՝ միավորելով դրանք մեկ միասնական պետության՝ Իտալիայի Թագավորության ներքո։

Կարճ փաստեր նրա մասին՝

• Նա միավորվող Իտալիայի երեք գլխավոր առաջնորդներից մեկն էր՝ Վիկտոր Էմանուել II-ի և Կավուրի հետ միասին։
• Գլխավորել է կամավորական զինված ուժեր, որոնք հայտնի էին որպես «Կարմիր շապիկավորներ»։
• Իր համարձակ գործողություններով հատկապես հայտնի դարձավ «Հազարների արշավով» (Expedition of the Thousand, 1860), որի ընթացքում գրավեց Սիցիլիան ու Նեապոլը։
• Նա սատարում էր ազատության, դեմոկրատիայի և ժողովրդի ինքնիշխանության գաղափարներին։

Գարիբալդին համարվում է ոչ միայն ազգային, այլև համաշխարհային հեղափոխական կերպար։ Նրա անունով կոչված են բազմաթիվ փողոցներ, հուշարձաններ ու հրապարակներ Իտալիայում և աշխարհի տարբեր վայրերում։

• 
  Պատմել 1877-1878թթ.-ի ռուս-թուրքական
• 
  Բալկաններում ռուսական բանակը հաղթեց մի քանի կարևոր մարտերում, ու այդ հաղթանակները թույլ տվեցին հասնել օսմանյան մայրաքաղաք՝ Ստամբուլին մոտ գտնվող հատվածներին: Պատերազմի որոշ վճռական փուլերում 1877 թվականի դեկտեմբերին ռուսական զորքերը նվաճեցին Պլևնան՝ կարևոր ռազմական կենտրոն, իսկ 1878 թվականի հունվարին Օսմանները գրեթե պարտվել էին բոլոր ուղղություններում:
  Կովկասում ռուսները հաղթեցին օսմանյան զորքին, և 1877 թվականին Կարսը գրավվեց: Ասիայի ռազմաճակատի արդյունքում Ռուսաստանը կարողացավ վերահսկել ավելի մեծ տարածքներ։
  Պատերազմի ավարտը և համապարփակ պայմանագրեր
  1878 թվականի մարտին Ռուսաստանի ու Օսմանների միջև կնքվել է San Stefano-ի համաձայնագիրը, որը Ռուսաստանին տրամադրեց բազմաթիվ տարածքներ, այդ թվում՝ Բուլղարիա և հարավային Կովկասի որոշ հատվածներ, իսկ Օսմանյան կայսրությունը զրկվեց որոշ տարածքային վերահսկողությունից:
  Սակայն այս պայմանագիրը չհամաձայնեցվեց եվրոպական ուժերի հետ, քանի որ այն համարվում էր համատարած ու վտանգավոր Ռուսաստանի գերակայությունը ապահովելու համար։ 1878 թվականի հուլիսին դարձյալ կազմվեց Բեռլինի կոնգրեսի համաձայնագիր, որը մի փոքր մեղմեց Ռուսաստանին տրված տարածքները և ստեղծեց որոշակի քաղաքական հավասարակշռություն:
  Պատերազմի հետևանքները
  Ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտը հանգեցրեց Օսմանյան կայսրության քաղաքական և տարածքային անկման խորացմանը: Բուլղարիան, մասնակիորեն աջակցությամբ Ռուսաստանը, ստացավ անկախություն, իսկ Կովկասի տարածքները հաստատապես անցան Ռուսաստանի վերահսկողությանը: Սկսվեցին նաև փոփոխություններ, որոնք կասկածի տակ դրեցին Օսմանյան կայսրության կայունությունը և նշանավորեցին արևելյան քաղաքական հարաբերությունների նոր փուլ:
  Ընդհանուր առմամբ, 1877-1878թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմը մեծ ազդեցություն ունեցավ ոչ միայն Օսմանյան կայսրության, այլև ամբողջ Բալկանյան տարածաշրջանի, Կովկասի և Ռուսաստան-Թուրքիա հարաբերությունների վրա:
• 
  Սահմանել ‹‹Հայկական հարց››, ‹‹Արևելյան հարց››հասկացությունները: 
• 
  Արևելյան հարցը» ավելի լայն և ընդհանուր տերմին է, որն ընդգրկում է Օսմանյան կայսրության և նրա անկման հետ կապված քաղաքական, տարածքային ու ռազմավարական խնդիրները 19-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 20-րդ դարի սկզբները: Օսմանյան կայսրության անկումը դարձրեց արևելյան Եվրոպայում, Կովկասում, և Մերձավոր Արևելքում մի շարք պետությունների և ազգերի միջև ուժերի նոր բաժանում:
  Արևելյան հարցը առնչվում էր այն խնդիրներին, թե ինչպիսին պետք է լինի Օսմանյան կայսրության ապագան՝ հաշվի առնելով նրա տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական անկումը: Սա ներառում էր նաև այն հարցը, թե ինչպես պետք է իրականացվեն Օսմանյան կայսրության տարածքային փոփոխությունները (այդ թվում՝ Բալկաններ, Կովկաս, Միջին Արևելք), և ինչպես պետք է որոշվեն հայերի, բուլղարացիների, հույների, արաբների և այլ ժողովուրդների ճակատագրերը՝ հաշվի առնելով մեծ powers-ի մրցակցությունը (Ռուսաստանի, Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և այլ երկրների միջամտությունը):
  Այս հարցը ընդգրկում էր նաև այն խնդիրները, թե ինչպես պետք է լուծվեն տեղական ազգերի իրավունքները և նրանց ինքնորոշման պահանջները: Այս համատեքստում, Արևելյան հարցը շոշափում էր նաև Հայկական հարցը, որը ծագեց մասնավորապես Օսմանյան կայսրության հայերի նկատմամբ իրականացված ոտնձգությունների և սպանությունների ֆոնին:
• Համադրել Հայկական հարցը Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում և Բեռլինի կոնգրեսում:
• 
  Հայկական հարցը հանդիսանում էր 1877-1878թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմի կարևոր թեմաներից մեկը, և դրա նկատմամբ Ռուսաստանի, Օսմանյան կայսրության, ինչպես նաև եվրոպական ուժերի դիրքորոշումները արտացոլվեցին թե Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում, թե Բեռլինի կոնգրեսում: Դիտենք, թե ինչպես էր Հայկական հարցը համադրվում այս երկու կարևոր դիվանագիտական փաստաթղթերում:
• Փորձիր  ներկայացնել  Հայկական հարցի լուծման քո տարբերակը :
• 
  Հայկական հարցի լուծման տարբերակը, իհարկե, շատ առճակատվող և բարդ խնդիր է, որը պահանջում է բազմակողմանի մոտեցում, հաշվի առնելով պատմական, սոցիալական, քաղաքական և միջազգային տարրերը: Սակայն, եթե պատկերացնենք մի տեսլական, որն արձագանքում է Հայկական հարցի հիմնախնդիրներին՝ ժամանակակից ու բալանսավորված մոտեցմամբ, այն կարող է ներառել մի քանի կարևոր սկզբունքներ։
  
• ‹‹Մկրտիչ Խրիմյան.Երկաթե և թղթե շերեփը››

ՆԱՅԵԼՈՎ ՔԱՐՏԵԶԻՆ
Արևմտյան Հայաստանը XVIII դ. – XIX դ. սահմանագծին

1. Մեկնաբանի՛ր քարտեզը։ Ո՞ր տարածքներն էին վիճարկում Պարսկաստանը, Օսմանյան կայսրությունը և
   Ռուսական կայսրությունը։ Ի՞նչ դրական կամ բացասական հետևանքներ ունեցավ հայության համար նրանց
   առճակատումը։
2. 
   Արևմտյան Հայաստանի XVIII դարից XIX դարի սահմանագծին նկարված քարտեզի միտումը մի կողմից ցույց է տալիս, թե ինչպես էին ձևավորվում և փոփոխվում սահմանները՝ կապված երեք մեծ կայսրությունների՝ Պարսկաստանի, Օսմանյան կայսրության և Ռուսաստանի միջև բախումների հետ։ Այդ ժամանակահատվածում այդ երեք պետությունները բազմաթիվ անգամ փոխադարձաբար վիճարկում էին տարածքներ, որոնք ընդգրկում էին նաև հայկական բնակավայրեր և տարածքներ։

Առաջադրանք 1

Արևելյան Հայաստանը և ռուս-պարսկական պատերազմները/Էջ  82-85 պատմել, էջ 85-ի հարցերին գրավոր պատասխանել/

Առաջադրանք 2

Արևմտյան Հայաստանը և Հայկական հարցի միջազգայնացումը/Էջ  86-90 պատմել, էջ 90-ի հարցերին գրավոր պատասխանել/

Ռուս-թուրքական 1877-78թթ պատերազմը, Հայկական հարցի միջազգայնացումը/ Հայոց պատմություն,

• Պատմել 1877-1878թթ.-ի ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքի մասին:
• Սահմանել ‹‹Հայկական հարց››, ‹‹Արևելյան հարց››հասկացությունները:
• Հայկական հարցը միջազգային քաղաքականության և դիվանագիտության մեջ օգտագործվող եզր է, որը վերաբերում է Օսմանյան կայսրությունում և հարակից տարածաշրջաններում հայ ժողովրդի անվտանգության, իրավունքների, ազատության և անկախության խնդիրներին։ Այն առաջացել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ հալածանքների, ճնշումների և կոտորածների ֆոնին։ Հայկական հարցի հիմնական փուլերն են
• Համադրել Հայկական հարցը Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում և Բեռլինի կոնգրեսում:
• Բեռլինի կոնգրեսը թուլացրեց Հայկական հարցի լուծման հեռանկարները, քանի որ բարեփոխումներն այդպես էլ չիրականացվեցին, իսկ Օսմանյան կայսրությունը ավելի ուժեղացրեց ճնշումները հայերի նկատմամբ։ Դա հանգեցրեց հետագա հայկական ազգային-ազատագրական պայքարին և 1890-ական թթ. կոտորածներին։
• Փորձիր  ներկայացնել  Հայկական հարցի լուծման քո տարբերակը :
• Հայկական հարցի լուծման լավագույն տարբերակը պետք է հիմնված լինի պատմական ճշմարտության ճանաչման, միջազգային իրավունքի կիրառման և հայկական պետության հզորացման վրա։ Առանց ուժեղ Հայաստանի և միասնաբար գործող հայկական սփյուռքի, այս հարցը կմնա չլուծված
• ‹‹Մկրտիչ Խրիմյան.Երկաթե և թղթե շերեփը››
• Մկրտիչ Խրիմյանը (Խրիմյան Հայրիկը) 1878 թ. մասնակցեց Բեռլինի կոնգրեսին՝ որպես հայկական պատվիրակության ղեկավար։ Կոնգրեսից վերադառնալուց հետո, նկատելով, որ եվրոպական տերությունները չեն աջակցել Հայկական հարցի լուծմանը, նա Ներապատար գյուղում (Վան) ունեցավ հայտնի ելույթը, որը պատմության մեջ մնաց որպես «Երկաթե և թղթե շերեփի առակ:

ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ե՞րբ կնքվեցին Գյուլիստանի և Թուրքմենչայի պայմանագրերը և ի՞նչ նշանակություն ունեցան հայության համար։

Գյուլիստան-1813թ.

Ըստ որի Ռուսաստանին անցավ Արևելյան Հայաստանի զգալի մասը:

Թուրքմենչա-1828թ.

Այդ պայմանագրի մեջ մտնում էր, որ ցանկացող հայերը կարող են վերաբնակվել: արևելյան հայաստենում:
բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ Արևելյան Հայաստանում պարսկահայերի վերաբնակեցումը: Ինչո՞ւ։

Դա կարևոր էր ազգության թվի համար: Բայց ռուսաստանը նրանց հետագայում օգտագործեց Հայաստանում հսկողությունը ավելի ուժեղացնոլու համար:
գ. Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ դեր խաղաց կաթողիկոսական աթոռին տիրելու «Դավիթ-Դանիելյան պայքարն» արտաքին ուժերի քաղաքական մեքենայությունների մեջ։ Ինչո՞ւ էին Ռուսական կայսրությունը, Օսմանյան կայսրությունն ու Սեֆյան Պարսկաստանը ձգտում իրենց հսկողության տակ պահել Էջմիածնի կաթողիկոսությունը։

Այդ Կայսրությունները ձգտում էին դրան, քանի որ, եթե նրանք ազդեցություն ունենաին հայկական եկեղեցու վրա Հայաստանի անկախությունը շատ ավելի կթուլանար և այն կկարողանային ամբողջությամբ իրենց մի մասնիկը դարձնել:

• Ավանդական հասարակության բնորոշ կողմերը
  Հմնականում զբաղվում էին գյուղատնտեսությամբ: Տնտեսությունը և այլ բաները կազմակերպում էին ավանդական ձևով: Ձեռքի աշխատանք կար: Հիմնականում կառավարում էին պետական կառավարումները և ՄԻապետները համարվում էին աստվածընծա:
• Ավանդական մի քանի երկիր
  Իրան, Օսմանյնա կարսրություն, Չինաստան, Ճապոնիա, Հնդկաստան
• «Արևելյան հարց» եզրույթը
  Անգլիան, Ռուսաստանը և այլ երկրներ պայքարում էին Օսմանյան կայսրության տարածքի և ազդեցության համար:
• Փաստերով հիմնավորել, որ Օսմանյան կայսրությունը Նոր դարերում գնալով թուլանում էր
  Այն միացվեց Ռուսաստանին
• Որ երկրներն էին պայքարում Իրանում ազդեցության համար
  Անգլիան և Ռուսաստանը
• Անգլո-իրանական առևտրական պայմանագիրը՝ հետևանքներ
  Անգլիան հսկում էր Իրանի տնտեսությունը, իսկ հետո դրա հետևանքում այդ դարձավ Ռուսաստանի և Անգլիայի գաղութի:

Այս տեքստը օրինակ է բերում  շատ տարբեր փիլիսոփայական, քաղաքական և պատմական մտքեր, որոնք կապված են ազգային ինքնության, պետությունների ճակատագրի և առանձին ձգտումների հետ։

Տեքստը պատմում է գաղափարական, քաղաքական  և պատմական հարցեր ասելով, որ հեղափոխությումները չեն հաջողում առանց գաղափարական հիմքերի և ռազմավարության։ Փոքր ժողովուրդների պայքարը բավարարվում է դիվանագիտությամբ։

Վերջում ընդգծվում է, որ առաջնորդ դառնալը ոչ միայն փառք է, այլ նաև մեծ պատասխանատվություն, որի համար  պահանջում է ունենալ  քաջություն և Ուժ

Մուցուհիտո կայսր և Սուն Յաթ Սեն երկու կարևոր անձնավորություններ էին, որոնք ղեկավարեցին իրենց երկրները տարբեր ժամանակաշրջաններում, սակայն ունեցած էին ընդհանուր նպատակ՝ բարեփոխել իրենց պետությունները:

Մուծուհիտո Ճապոնիայի գահակալում 1868-1912 թվականներին, գլխավորեց Մեյձի բարեփոխումները՝ հիմնելով սահմանադրական միապետություն, ուժեղացնելով տնտեսությունն ու ռազմական ուժը։ Նա կենտրոնացավ Արևմուտքի մոդելների ընդունման վրա և ուժեղացրեց Ճապոնիայի միջազգային ազդեցությունը։

Սուն Յաթ Սենը Չինաստանում 20-րդ դարի սկզբին գլխավորեց ազգային հեղափոխությունը, նպատակ ունենալով վերականգնել Չինաստանի անկախությունը՝ պայքարելով օտարերկրյա տերությունների ազդեցությունից։ Նա ստեղծեց Չինաստանի հանրապետությունը, չնայած ներքին քաղաքական ճնշումներին։

Երկու առաջնորդները տարբեր կերպ բացատրել էին ազգային բարեփոխումների կարևորությունը՝ մեկը կենտրոնանալով արտաքին կապերի ընդլայնման վրա, մյուսը՝ ազգային ինքնիշխանության վերականգնման։

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ
Օգտվելով համացանցից՝ դասընկերոջդ հետ տեղեկություննե՛ր հավաքիր «Դավիթ Բեկի» և «Մխիթար Սպարապետի» մասին։ Ստեղծե՛ք սահիկաշար կամ պաստառ՝ օրինակներով ցույց տալով, թե ի՞նչ կարևոր դեր ու նշանակություն ունեին իրենք հայոց պատմության մեջ։ Ձեր գտած տեղեկությունները և դրանց հիման վրա արված եզրակացությունները դասարանին ներկայացրե՛ք նաև բանավոր:

Նաև հետաքրիր տեսանյութ կարող ես գտնել այստեղ

Առանձնացրո՛ւ քեզ հետաքրքրող տեղեկությունը և քննարկի՛ր դասարանում։
Ո՞ր տեղեկությունն է քեզ ավելի հետաքրքիր թվում և ինչո՞ւ հիմնավորիր։

Դավիթ Բեկը և Մխիթար Սպարապետը հայոց պատմության կարևոր դեմքեր են, ովքեր իրենց առաջնորդությամբ և պայքարով մեծ դեր են ունեցել Սյունիքի ազատագրական շարժման մեջ։

Դավիթ Բեկ (մոտ 1670–1728)

Դավիթ Բեկը ծնվել է 17-րդ դարի վերջին՝ Գանձակում։ 1722 թվականին, երբ Սյունիքը ենթարկվում էր օսմանյան և պարսկական ներխուժումներին, Դավիթ Բեկը կազմակերպեց զինված դիմադրություն։ Նրա գլխավորությամբ տեղի ունեցան մի շարք կարևոր մարտեր, այդ թվում՝ Հալիձորի և Եղևարդի ճակատամարտերը։ Նրա մահից հետո, 1728 թվականին, Սյունիքի ազատագրական պայքարի ղեկը վերցրեց Մխիթար Սպարապետը։

Մխիթար Սպարապետ (մոտ 1670–1730)

Մխիթար Սպարապետը ծնվել է 17-րդ դարի վերջին՝ Գանձակում։ 1723 թվականին նա միացավ Դավիթ Բեկի շարժմանը և ակտիվորեն մասնակցեց Սյունիքի ազատագրական պայքարին։ Դավիթ Բեկի մահից հետո, 1728 թվականին, Մխիթար Սպարապետը դարձավ շարժման առաջնորդը։ Նրա գլխավորությամբ շարունակվեց դիմադրությունը օսմանյան և պարսկական զորքերին։ Սակայն 1730 թվականին, դավադրաբար սպանվեց Խնձորեսկում։

Կարևորություն և նշանակություն

Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի առաջնորդությամբ Սյունիքի ազատագրական շարժումը կարևոր դեր ունեցավ հայ ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման և ազատության համար պայքարի մեջ։ Նրանց հերոսական պայքարը և նվիրումը հայրենիքին օրինակ են հանդիսանում հայ ժողովրդի համար։

Հետաքրքիր տեղեկություն

Մխիթար Սպարապետի մասին պատմող «Հուսո աստղ» ֆիլմը 1978 թվականին նկարահանվել է Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի առաջնորդությամբ հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի մասին։ Ֆիլմը բաղկացած է երկու մասից՝ «Դավիթ Բեկ» և «Մխիթար Սպարապետ»։ Դավիթ Բեկի դերում հանդես է եկել Էդիշեր Մաղալաշվիլին, իսկ Մխիթար Սպարապետի դերում՝ Արմեն Ջիգարխանյանը։

Բանավոր ներկայացում

Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի մասին հավաքած տեղեկությունները կարող եք ներկայացնել դասարանում՝ օգտագործելով վերոնշյալ տեղեկությունները և օրինակները։ Նրանց հերոսական պայքարը և նվիրումը հայրենիքին կարող են լինել քննարկման հետաքրքիր թեմա։

Հետաքրքիր տեղեկություն

Մխիթար Սպարապետի մասին պատմող «Հուսո աստղ» ֆիլմը 1978 թվականին նկարահանվել է Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի առաջնորդությամբ հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի մասին։ Ֆիլմը բաղկացած է երկու մասից՝ «Դավիթ Բեկ» և «Մխիթար Սպարապետ»։ Դավիթ Բեկի դերում հանդես է եկել Էդիշեր Մաղալաշվիլին, իսկ Մխիթար Սպարապետի դերում՝ Արմեն Ջիգարխանյանը։

Բանավոր ներկայացում

Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի մասին հավաքած տեղեկությունները կարող եք ներկայացնել դասարանում՝ օգտագործելով վերոնշյալ տեղեկությունները և օրինակները։ Նրանց հերոսական պայքարը և նվիրումը հայրենիքին կարող են լինել քննարկման հետաքրքիր թեմա։

Հետաքրքիր տեղեկություն

Մխիթար Սպարապետի մասին պատմող «Հուսո աստղ» ֆիլմը 1978 թվականին նկարահանվել է Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի առաջնորդությամբ հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի մասին։ Ֆիլմը բաղկացած է երկու մասից՝ «Դավիթ Բեկ» և «Մխիթար Սպարապետ»։ Դավիթ Բեկի դերում հանդես է եկել Էդիշեր Մաղալաշվիլին, իսկ Մխիթար Սպարապետի դերում՝ Արմեն Ջիգարխանյանը։

Բանավոր ներկայացում

Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի մասին հավաքած տեղեկությունները կարող եք ներկայացնել դասարանում՝ օգտագործելով վերոնշյալ տեղեկությունները և օրինակները։ Նրանց հերոսական պայքարը և նվիրումը հայրենիքին կարող են լինել քննարկման հետաքրքիր թեմա։

Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի մասին պատմող «Հուսո աստղ» ֆիլմը 1978 թվականին նկարահանվել է Դավիթ Բեկի և Մխիթար Սպարապետի առաջնորդությամբ հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարի մասին։ Ֆիլմը բաղկացած է երկու մասից՝ «Դավիթ Բեկ» և «Մխիթար Սպարապետ»։ Դավիթ Բեկի դերում հանդես է եկել Էդիշեր Մաղալաշվիլին, իսկ Մխիթար Սպարապետի դերում՝ Արմեն Ջիգարխանյանը։

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ XVII ԴԱՐԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԵՍԻՆ ԵՎ XVIII ԴԱՐՈՒՄ.ԾՐԱԳՐԵՐ, ԽՈՍՏՈՒՄՆԵՐ ԵՎ
ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐ

Հայաստանի ներքին և արտաքին դրությունը XVII դ. երկրորդ կեսերին – XVIII դ. սկզբին: XVII դ. երկրորդ կեսը նշանավորվեց Հայաստանի ազատագրական պայքարը կազմակերպելու գործնական նոր ջանքերով։ Ուշագրավ էր, որ այս գործում, բացի Հայ առաքելական եկեղեցուց,
ներգրավվեցին նաև հայկական իշխանությունների մնացորդները և հայ վաճառականները։ Կարևոր դեր խաղացին Հայաստանի դժվարամատչելի անուններում դեռևս գոյություն ունեցող հայկական փոքր իշխանությունները՝ պաշտպանված լեռնային ամրոցներով։ Դրանք պահպանել էին իրենց ինքնավարությունը և նշանակալի դեր ունեցան ազատագրական շարժման գործում։ Հայաստանի ազատագրման գործընթացին մասնակցեցին նաև գաղթօջախների հայերը:

Ազատագրական պայքարի աշխուժացումը և Հայոց եկեղեցին։ XVII դ.կեսերից Օսմանյան և Սեֆյան պետություններն աստիճանաբար թուլացան։ Հայաստանի ազատագրման հեռանկարների համար նպաստավոր էր նաև միջազգային դրությունը։ Կաթոլիկ եկեղեցին փորձում էր Օսմանյան կայսրության դեմ պայքարում ներգրավել եվրոպական պետություններին, Ռուսաստանին և Պարսկաստանին: Ազատագրման հույսեր էին փայփայում նաև հույները, ասորիներն ու վրացիները։Հայաստանի ազատագրման գործը XVIII դ. կրկին կապվեց Եվրոպայի աջակցության հետ։ Սսի(Կիլիկիայի) կաթողիկոս Խաչատուր Գ Գաղաթացին նորից փորձում էր դրան հասնել Հռոմեական եկեղեցուն դավանական զիջումեր անելու ճանապարհով։ Նույն ժամանակ Եվրոպայի
օգնությամբ հակաօսմանյան պայքարին մասնակցեցին նաև հայ վաճառականները, հատկապես
Մահտեսի Մուրադը։ Արևմուտքից ակնկալություններ ուներ նաև Էջմիածինը։ 1677 թ. Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին Էջմիածնում հրավիրեց գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին աշխարհիկ և հոգևոր գործիչներ։ Որոշվեց կաթողիկոսի գլխավորությամբ առաքելություն ուղարկել Եվրոպա՝ աջակցություն ստանալու համար։ Պատվիրակությունը Կոստանդնուպոլսում էր, երբ կաթողիկոսը անսպասելիորեն մահացավ։ Պատվիրակները ստիպված վերադարձան Հայաստան՝ բացառությամբ երիտասարդ Իսրայել Օրիի։

Խնդրագրերից անցում ծրագրերի.Իսրայել Օրի։ Իսրայել Օրին Կոստանդնուպոլսից անցնում է Իտալիա, այնուհետև Ֆրանսիա։ Այստեղ ծառայում է բանակում և ստանում սպայի կոչում։ Այնուհետև մեկնում է Գերմանիա (Սրբազան հռոմեական կայսրություն), հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Ծառայության անցնելով կայսրընտիր իշխան Յոհան Վիլհելմի մոտ՝ հնարավորություն է ունենում նրա հետ քննարկելու Հայաստանի ազատագրության հարցը։ Վերջինս խոստանում է աջակցել Օրիին, եթե միայն Օրին ունենա պաշտոնական լիազորություն հայկական կողմից։ Յոհան Վիլհելմի խորհրդով Օրին վերադառնում է Հայաստան՝ հայ մելիքներից համապատասխան գրավոր փաստաթղթեր ստանալու նպատակով։ 1699 թ. Անգեղակոթում հրավիրված Սյունիքի մելիքների գաղտնի խորհրդաժողովը Օրիին հանձնում է մելիքների կնիքներով և ստորագրություններով թղթեր և լիազորում շարունակել բանակցությունները։ Վերադառնալով Եվրոպա՝ Օրին Յոհան Վիլհելմին է ներկայացնում Հայաստանի ազատագրության իր կազմած ծրագիրը՝ «Պֆալցյան ծրագիրը»։ Սակայն
միջազգային իրադրությունը Եվրոպայում զգալիորեն փոփոխվել էր. հակաօսմանյան տրամադրությունները մարել էին։ Արևմուտքից չստանալով որևէ շոշափելի օգնություն՝ Իսրայել Օրին մեկնում է Մոսկվա։ 1701 թ. նա Պյոտր I ցարին է ներկայացնում Ռուսաստանի աջակցությամբ Հայաստանի ազատագրության նոր ծրագիրը՝ «Մոսկովան ծրագիրը»։ Ցարը խոստանում է զբաղվել այդ գործով ռուսշվեդական (Հյուսիսային) պատերազմի բարեհաջող ավարտից հետո։ Հարավային Կովկասում և Պարսկաստանում տիրող իրավիճակին ծանոթանալու նպատակով Պյոտրը միաժամանակ որոշում է Օրիի ղեկավարությամբ դեսպանություն
ուղարկել Պարսկաստան։
1708-1709 թթ. Օրին իրականացնում է իր ուղևորությունը։ Հարավային Կովկասում գտնվելու ողջ ընթացքում ակտիվորեն աշխատում է արմատավորել ազատագրական պայքարի գաղափարը և ապահովել Ռուսաստանի նկատմամաբ հայ ժողովրդի բարեհաճությունը։ Պարսկաստանից վերադարձի ճանապարհին նրան է միանում Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի ՀասանՋալալանը։ Օրիի ծրագիրը, սակայն, մնում է անավարտ, քանի որ 1711 թ. նա մահանում է Աստրախանում։ Նրա գործը շարունակում են Արցախ վերադարձած կաթողիկոս Եսայի Հասան Ջալալանը և ուրիշներ։

Ազատագրական պայքարն Արցախում։ Գանձասար վանական համալիրը Շուշիի բերդը
1722 թ. Պարսկաստանի դեմ ապստամբած աֆղաններին հաջողվեց գրավել մայրաքաղաք Սպահանը: Ստեղծված իրավիճակից փորձեց օգտվել Պյոտր Iը, որի վաղեմի նպատակն էր Մերձկասպան շրջանների գրավումը։ Ձեռնարկվեց Կասպիական արշավանքը։ Ռուսաստանի զինված օգնության ակնկալիքով օտար տիրապետությունը թոթափելու քայլեր ձեռնարկեցին վրացիներն ու հայերը։ Պյոտր Iը, սակայն, ընդհատեց արշավանքը և վերադարձավ Աստրախան։ Ռուսական զորքերին սպասող վրացհայկական զորքերը, որոնց առաջնորդներն էին Վախթանգ VIն ու կաթողիկոս Եսայի ՀասանՋալալանը, ցրվեցին։ Արցախ վերադարձած հայկական ուժերը մուսուլմանական իշխանություններին դիմադրելու նպատակով Գյուլիստանում, Շոշում (Շուշիում), Ջրաբերդում և այլուր ստեղծեցին ռազմական ամրություններ՝ սղնախներ։ Դրանք շուտով վերածվեցին կիսանկախ իշխանությունների։
Ռուսների արշավանքն անհանգստացրեց Օսմանյան կայսրությանը, որը ևս փորձեց օգտվել ստեղծված իրավիճակից և ներխուժեց Պարսկաստան։ Օսմանցիների նպատակն էր փակել ռուսական զորքերի առաջխաղացման ուղիները։ Այսպիսով՝ Արցախի ուժերը ստիպված էին մարտնչել նաև ավելի հզոր ու վտանգավոր թշնամու՝ օսմանյան նվաճողների դեմ։ 1723 թ. օսմանյան զորքերը Թիֆլիսը գրավելուց հետո շարժվեցին դեպի Գանձակ։ Այստեղ ծավալված մարտերում հայերի, վրացիների և տեղի մուսուլմանների միացյալ ուժերը պարտության մատնեցին օսմանյան զորքերին։ Հայերն ու տեղի մուսուլմանները փոխօգնության պայմանագիր կնքեցին՝ ընդդեմ օսմանցիների։ Նույն նպատակով Արցախի զորահրամանատարները համաձայնության եկան նաև Պարսկաստանի հետ։ Ազատագրական շարժման համար նոր մարտահրավեր դարձավ 1724 թ. կնքված ռուսօսմանյան պայմանագիրը։
Դրանով ամրագրվում էր Հարավային Կովկասն ազդեցության գոտիների բաժանելը։ Վրաստանն ու Հայաստանն անցնելու էին Օսմանյան կայսրությանը։ 1724 թ. Երևանը գրավելուց
հետո Օսմանյան կայսրությունը ձեռնամուխ եղավ Արցախի և Սյունիքի նվաճմանը։ Հաջողվեց գրավել Գանձակը։ Դրանից հետո իրավիճակն ավելի բարդացավ՝ չնայած հայկական ուժերի համառ դիմադրությանն ու անգամ որոշ հաջողություններին։ Հիշատակելի են հատկապես Վարանդայի և Շուշիի մարտերում ունեցած հաջողությունները։ Արցախում առավելությունն օսմանյան զորքերին անցավ 1728 թ.։ Այդ նույն տարում մահացավ Գանձասարի կաթողիկոս ՀասանՋալալանը։ Ակտիվացան հայ առաջնորդների միջև ներքին տարաձայնությունները. ոմանք ցանկանում էին բանակցել օսմանցիների հետ, մյուսները՝ շարունակել պայքարը մինչ ռուսների օգնությունը։ Այդ պայմաններում հայկական զորամասերն աստիճանաբար կազմալուծվեցին։ Օգնական զորք ստանալու նպատակով Ռուսաստան մեկնած Ավան և Թարխան յուզբաշիների (հարյուրապետեր) գլխավորած պատվիրակությունը, օգնություն չստանալով, այլևս չվերադարձավ Արցախ՝ ծառայության անցնելով ռուսական բանակում։

Ազատագրական պայքարը Սյունիքում։ Տեղի հայ ազատագրական շարժման
մյուս կարևոր կենտրոնը դարձավ Սյունիքը։ Հայ տանուտերերի խնդրանքով Վրաստանից Սյունիք եկած հայ զորավար Դավիթ Բեկը կարողացավ համախմբել տեղի մելիքների ուժերը և
ապստամբեց պարսկական տիրապետության դեմ։ Մի շարք հաղթանակներով նա կարողացավ իր տիրապետությունը հաստատել ամբողջ Սյունիքում։ Շարժու այնքան ազդեցիկ էր, որ պայքարին մասնակցելու եկան անգամ Լեհաստանի և Ղրիմի հայերը։ Սակայն դրությունը Սյունիքում կտրուկ վատթարացավ 1726 թ. գարնանը։ Թիֆլիսը, Երևանն ու Գանձակը նվաճելուց հետո օսմանյան զորքերը կարողացան ռազմակալել Նախիջևանն ու Ղափանի մերձակա գավառները։ Նահանջելով
թշնամու գերազանցող ուժերի առաջ՝ 1727 թ. գարնանը Դավիթ Բեկն իր մի քանի հավատարիմ զինակիցների հետ ամրացավ Հալիձորի բերդում։ Օսմանցիները չկարողացան ներթափանցել բերդ։ Մի քանի օր անց Մխիթար սպարապետի ու Տեր Ավետիսի գլխավորած
խմբին հաջողվեց գաղտնուղով դուրս գալ բերդից և թիկունքից հարձակվելով թշնամու վրա՝
պարտության մատնել նրան։ Դրան հաջորդած Մեղրիի հաղթանակից հետո Դավիթ Բեկը կապ հաստատեց Ատրպատականում գտնվող Սեֆյան շահ Թահմասպ IIի հետ՝ հակաօսմանյան շարժումը համատեղ կազմակերպելու առաջարկով։ Վերջինս իր հատուկ հրովարտակով ճանաչեց Դավիթ Բեկի իշխանությունը Սյունյաց երկրում, անգամ արտոնեց նրան դրամ հատել։ Սակայն այս ձեռքբերումը տևական չեղավ. Դավիթ Բեկի հանկարծակի մահվանից հետո (1728 թ.) նրա հետևորդների շրջանում ակտիվացան կա՛մ ռուսական, կա՛մ պարսկական, կա՛մ էլ օսմանյան աջակցությունն ակնկալող ուժերը։ Իրավիճակը չշտկվեց, անգամ այն ժամանակ, երբ ազատագրական պայքարի գլուխ անցած Մխիթար Սպարապետը մի շարք ռազմական հաջողություններ ունեցավ օսմանցիների դեմ։ Տարաձայնությունների հետևանքով ապստամբական ուժերի կազմալուծումը հնարավոր չեղավ կասեցնել։
Հայ զինվորականության շրջանում ծայր առած տարաձայնությունները պառակտեցին ուժերը։
1730 թ. Մխիթար Սպարապետը դավադրաբար սպանվեց։ Չնայած Արցախի և Սյունիքի ազատագրական շարժումերը վերջնական հաջողության չհասան, սակայն ազատագրական պայքարը դուրս եկավ ծրագրային և ինքնապաշտպանական փուլերից։ Այն վերածվեց լավ կազմակերպված և հետևողական ռազմական շարժման։

Առաջադրանքներ

ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված, որ XVI-XVII դդ. հայ ազատագրական շարժման ղեկավարումը ստանձնեց հայոց եկեղեցին։

XVI-XVII դարերում հայ ազատագրական շարժումը հաճախ գլխավորում էր Հայոց եկեղեցին մի քանի պատճառներով։ Առաջին հերթին, Հայոց եկեղեցին ուներ լայն տարածվածություն և վստահություն ժողովրդի շրջանում՝ որպես հոգևոր կենտրոն։ Եկեղեցին կարող էր միավորել տարբեր համայնքներ և ազգայնական գաղափարներ, ինչը կարևոր էր ազատագրական պայքարի կազմակերպման համար։ Հատկապես այն ժամանակ, երբ քաղաքական հզոր կենտրոններ՝ օսմանյան և սեֆյան Պարսկաստանը, ունեին ուժեղ ազդեցություն հայկական տարածքների վրա, եկեղեցին կարողացավ համախմբել ժողովրդի պայքարը քաղաքական դաշտից դուրս՝ դավանական և հոգևոր դիրքերից։

Երկրորդ, եկեղեցին հաճախ հանդես էր գալիս որպես պետական գործիչների կամ դիվանագիտական գործակալների փոխարինող։ Այն կարողացավ մոտենալ եվրոպական և ռուսական քաղաքական շահերին՝ առաջարկելով դավանական զիջումներ կամ համագործակցություն, ինչը հնարավորություն էր տալիս ստեղծել դաշնակցային հարաբերություններ։ Այդ հանգամանքը հանգեցրեց այն բանին, որ եկեղեցին գտնում էր միանգամից քաղաքական ու հոգևոր լուծումներ՝ օգտագործելով իր հզորությունը։

բ. Բացատրի՛ր։ Ինչո՞ւ էին XVI-XVII դդ. հայ ազատագրական շարժման առաջնորդները Հայաստանի ազատագրման գործը կապում արևմտաեվրոպական երկրների հետ։

XVI-XVII դարերի ընթացքում հայ ազատագրական շարժման առաջնորդները հայցում էին Եվրոպայի աջակցությունը մի քանի գործոններից ելնելով։ Նախ, այն ժամանակ Եվրոպայի երկրները գտնվում էին հակաօսմանյան պայքարի մեջ՝ ջանքեր գործադրելով չեզոքացնել Օսմանյան կայսրության գերիշխանությունը և ընդլայնել իրենց ազդեցությունը Արևելքում։ Հայաստան, որը Օսմանյան և Պարսկաստանի ազդեցության ներքո էր, դարձել էր կարևոր ռազմավարական տարածաշրջան։ Հայերին օգտակար էր Եվրոպայի աջակցությունը, քանի որ նրանք կկարողանային օգտվել արտաքին ուժերից՝ Թուրքիայի և Պարսկաստանի դեմ պայքարելու համար։

Երկրորդ, XVI-XVII դարերի ընթացքում հայկական համայնքները ունեին պատմական կապեր Եվրոպայի հետ՝ հատկապես կաթոլիկ եկեղեցու միջոցով, ինչը բացատրում է եկեղեցականների և քաղաքական գործիչների ջանքերը եվրոպական աջակցությունը ներգրավել Հայաստանի ազատագրման գործում։ Օսմանների դեմ պայքարը համարվել էր համատեղ նպատակ՝ թե՛ հայերի, թե՛ եվրոպացիների համար։

գ. Վերլուծի՛ր։ Որքանո՞վ էին իրատեսական Օրիի «Պֆալցյան» և «Մոսկովյան» ծրագրերը։ Որո՞նք էին եվրոպական երկրների և Ռուսաստանի շահերը Հայաստանի ազատագրության մեջ։

Իսկապես, Իսրայել Օրիի «Պֆալցյան» և «Մոսկովյան» ծրագրերը իրատեսական չէին, քանի որ այս ծրագրերն ամուր հիմնված էին արտաքին դաշնակցային ուժերի վրա, որոնք այդ ժամանակ չունեին բավարար հետաքրքրություն կամ պատրաստակամություն՝ մասնակցելու Հայաստանի ազատագրությանը։ «Պֆալցյան ծրագիրը» հիմնված էր Ֆրանսիայի և այլ եվրոպական երկրների աջակցություն ստանալու վրա, սակայն 17-րդ դարի վերջին եվրոպական երկրները, հատկապես Հռոմը, չէին պատրաստ աջակցելու ռազմական գործողություններին՝ որպես բարոյական կամ դավանական աջակցություն։

«Մոսկովյան ծրագիրը», ըստ էության, նույնպես իրատեսական չէր՝ հաշվի առնելով Ռուսաստանում տեղի ունեցող ներքին խնդիրները և Հյուսիսային պատերազմի արդյունքները, որոնք ավելի կարևոր էին Ռուսաստանի համար։ Բացի այդ, Պյոտր I-ի համառությունը հայերին օգնություն տալու հարցում նշանավորվեց նրանով, որ նա մտադիր էր զբաղվել Հայաստանում լուրջ ներդրումներ կատարելուց միայն այն ժամանակ, երբ Հյուսիսային պատերազմը ավարտվի։ Նույնը վերաբերում էր նաև ռուսական շահերին՝ Ռուսաստանը հետաքրքրված էր այնպիսի հեռանկարներում, որտեղ նրանք կարող էին ունենալ ազդեցություն Կովկասում և ստանալ տարածքներ, ինչպիսին Կարսն էր, բայց Հայաստանի ամբողջական ազատագրումը չէր կարող դառնալ այնպիսի նպատակ, որը ամբողջովին համապատասխանում էր Ռուսաստանի ռազմավարական շահերին։

Եվրոպական երկրների շահերը Հայաստանի ազատագրության հարցում ավելի կենտրոնացված էին Օսմանյան կայսրության թուլացման վրա, սակայն չկար հստակ, աներկբա պատրաստակամություն ակտիվորեն մասնակցելու այնպիսի լայնամասշտաբ գործողություններին, որոնք բխում էին հենց Հայաստանի ազատագրման ուղիղ նպատակներից։

1. Ռազմական ամրությունների՝ սղնախների ստեղծման կարևորությունը Արցախում և Սյունիքում

Սղնախների ստեղծումը Արցախում և Սյունիքում մեծ կարևորություն ուներ՝ հատկապես այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանի, Օսմանյան կայսրության և Պարսկաստանի ռազմական գործողությունները նպաստում էին տարածքային անկայունությանը։ Սղնախները գործել էին որպես պաշտպանական հենակետեր՝ շրջափակված տարածքներում մուսուլմանական ու օսմանյան զորքերի հարձակումներից և նվաճումներից պաշտպանելու համար։ Արցախում ու Սյունիքում ստեղծված ամրությունները թույլ էին տալիս համախմբել տեղական ուժերը, կազմակերպել դիմադրություն և ապահովել հայկական բնակչության անվտանգությունը՝ ինքնապաշտպանության միջոցով։
Ներկայացված ամրությունները սարսափելի հարձակումների ժամանակ ծառայում էին որպես խաղաղ բնակչության պահպանման հաստատություններ, իսկ ռազմական ուժերը կարող էին կազմակերպել հակահարձակումներ ու առաջխաղացում։ Սա շատ կարևոր էր հատկապես այն ժամանակ, երբ տեղի մելիքները տարբեր դաշնակցային տարբերակներ էին որոնում՝ օսմանցիների և պարսիկների դեմ պայքարում։

2. Արցախի և Սյունիքի ազատագրական շարժումների անհաջողությունը

Արցախի և Սյունիքի ազատագրական շարժումները չհասան վերջնական հաջողության մի քանի հանգամանքներից ելնելով։

• Առաջին՝ ներքին պառակտումները։ Շարժումների ղեկավարները հաճախ չէին կարողանում համաձայնության գալ և միասնական մարտավարություն մշակել։ Երբեմն առաջնորդներն իսկապես կասկածում էին մեկ այլ պետության կամ ուժի աջակցությանը, ինչի արդյունքում յուրաքանչյուրի հետաքրքրությունները տարբեր էին, ինչը թուլացրել էր պայքարը։
• Երկրորդ՝ արտաքին աջակցության բացակայությունը։ Մինչև Պյոտր I-ի աջակցությունն իրականանալու դեֆիցիտը, հայկական զորքերը հաճախ չէին ստանում անհրաժեշտ օգնություն և չեն կարողացել դիմադրել նրանց դեմ գտնվող մեծ զորահրամանատարներին։
• Եվ վերջապես՝ օսմանյան և պարսկական ուժերի մեծ գերազանցությունը։ Օսմանների ու պարսիկների միջև եղած համագործակցությունը սահմանափակում էր հայկական շարժումների հնարավորությունը, երբ նրանք պետք է պայքարեին մեկ այլ թշնամու դեմ՝ իսկ ռազմավարական և պաշարային գերազանցությունը, որ ուներ Օսմանյան կայսրությունը, արագ և շատ հաճախ ստիպում էր հայկական ջանքերին նահանջել։

3. Պարսկաստանի շահ Թահմասպ II-ի կողմից Դավիթ Բեկի իշխանության ճանաչումը և նրան դրամ հատելու իրավունք տալը

Թահմասպ II-ի կողմից Դավիթ Բեկի իշխանության ճանաչումը և նրան դրամ հատելու իրավունք տալը պայմանավորված էին մի շարք քաղաքական և ռազմավարական գործոններով։

• Նախ, Թահմասպ II-ի համար կար կարևորություն, որ Դավիթ Բեկի նման ուժեղ առաջնորդն աջակցեր իրեն՝ հատկապես որպես դաշնակից, քանի որ Դավիթ Բեկը կարող էր ապահովել Սյունիքի և հարակից տարածքների ռազմական պաշտպանությունը։ Թահմասպ II-ն ցանկանում էր ամրապնդել իր իշխանությունը տարածաշրջանում, ուստի ճանաչելով Դավիթ Բեկի իշխանությունը, նա միաժամանակ կկարողանար համախմբել այդ տարածքների հայ բնակչությանը իր դեմ մուսուլմանական բանակի հարձակումներից։
• Երկրորդ, դրամ հատելու իրավունք տալը ցույց էր տալիս Սեֆյան Պարսկաստանի պատրաստակամությունը Դավիթ Բեկի և նրա զինվորական ուժերին տրամադրել որոշակի տնտեսական աջակցություն՝ նշանելով նրան որպես մի քանի առավելագույն աջակցություն ցուցաբերող բարեկամ։
  Այս քաղաքական քայլը նաև թույլատրվում էր ռազմավարական նպատակներով՝ օգտվելու Դավիթ Բեկի զորքերի աջակցությունից ու բացահայտելով, որ նա ներկայացնում է Սեֆյան Պարսկաստանի ուժեղ ներկայացուցիչներից մեկին, ով պետք է վերահսկեր իր ենթակայության տակ գտնվող տարածքները։

Հայոց պատմության XV դարն ավարտվում է իսլամ դավանող նոր ուժերի ասպարեզ գալով՝ Օսմանյան կայսրության ու Սեֆյան Պարսկաստանի։ Հայաստանը պատերազմի դաշտ դարձավ այս երկու տերությունների միջև։ Նրանք պայքարում էին տարածաշրջանային գերակայության համար։ Հակամարտությունը շեշտված տնտեսական պատճառ ուներ. երկու կողմերն էլ ցանկանում էին իրենց ձեռքը գցել Հարավային և Արևելյան Ասիայից եկող ցամաքային առևտրական ճանապարհները, որոնք հսկայական եկամտի աղբյուր էին: Շահագործվում էին նաև կրոնական հակասությունները. պարսկական վերնախավը դավանում էր իսլամի շիա, իսկ օսմանյանը՝ սուննի:

Օսմանա-սեֆյան պատերազմներն ու Հայաստանը։ 1453 թ. նվաճելով Կոստանդնուպոլիսը և կործանելով Բյուզանդիան՝ օսմանցիներն իրենց հայացքն ուղղեցին դեպի արևելք։ Նպատակն էր գրավել Փոքր Ասիայի արևելյան հատվածը, Կիլիկիան, Հայաստանը, Սիրիան և Միջագետքը։ XVI դ. սկզբին օսմանցիները կործանեցին մամլուքների պետությունը։ Սակայն նրանց առաջխաղացումը հանդիպեց Սեֆյան պետության դիմադրությանը։ 1502 թ. Սեֆյանների առաջնորդ շահ Իսմայիլը կործանել էր ակ-կոյունլուներին և իր տիրապետությունը հաստատել Հարավային Կովկասի, Հայաստանի արևելյան հատվածի և Հյուսիսային Միջագետքի վրա: Օսմանյան սուլթան Սելիմ I Ահեղի և շահ Իսմայիլի զորքերի միջև վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 1514 թ. Չալդրանի մոտ, որտեղ Սեֆյանների առաջնորդ շահ Իսմայիլը պարտություն կրեց։ Այդուհետ պատերազմը շարունակվեց փոփոխակի հաջողություններվ և որոշ ընդհատումերով տևեց մեկ դարից ավելի: Ռազմական գործողությունների հիմական թատերաբեմերից էր Հայաստանը: Ավերվում էին քաղաքներն ու գյուղերը, կոտորվում էր ազգաբնակչությունը: Մեծ չափերի հասավ հայ ժողովրդի արտագաղթը դեպի Բալկաններ, Եվրոպա, Ղրիմ, Լեհաստան, Ռուսաստան: 

Ամասիայի հաշտությունից մինչև Զուհաբի հաշտության պայմանագիրը։
1555 թ. մայիսի 29-ին Ամասիայում օսմանցիներն ու սեֆյանները կնքեցին հաշտության պայմանագիր, որով որոշվում էր երկու պետությունների միջև նոր սահմանագիծը։ Հայաստանի արևմտյան հատվածն անցավ Օսմանյան պետությանը, իսկ արևելյանը՝ Սեֆյան Պարսկաստանին։ Այս ընթացքում օսմանցիները մեծ թվով քրդեր և թյուրքախոս ցեղեր վերաբնակեցրին Հայաստանի տարբեր շրջաններում՝ նրանց սուննի դավանանքն օգտագործելով շիա Սեֆյանների ծավալապաշտության դեմ։ Խաղաղությունը, սակայն, երկար չտևեց։ Օսմանյան կայսրությունը նոր պատերազմ սկսեց և գրավեց ամբողջ Հայաստանը, Հարավային Կովկասը և տիրացավ Թավրիզ քաղաքին։ 1590 թ. երիտասարդ Շահ Աբբաս I-ը (1587-1629) ստիպված էր զիջել այդ տարածքները։
Այդուհետ Շահ Աբբասն ինքը սկսեց պատերազմի պատրաստվել. անգլիացիների օգնությամբ
ստեղծեց հզոր հրետանի, վերակազմավորեց պարսկական բանակը: 1603 թ. հարձակվեց Օսմանյան կայսրության վրա, վերագրավեց Թավրիզը, այնուհետև Երևանը և հասավ ընդհուպ Կարին։ Սակայն օսմանյան բանակը 1604 թ. անցավ հակահարձակման։ Շահ Աբբասը որոշեց ճակատամարտ չտալ, և պարսկական բանակը նահանջեց՝ ավերելով ու ամայացնելով հանդիպող բնակավայրերը։ Այդպես օսմանյան բանակը զրկվելու էր պարենից ու օթևանից, և կասեցվելու էր նրա առաջխաղացումը։ Արևելյան Հայաստանից (նաև Արևմտյան Հայաստանի մի շարք երկրամասերից) Շահ Աբբասն ավելի քան 300 հազար հայերի բռնի տարագրեց Պարսկաստան:
Այս իրադարձությունը հայտնի է «մեծ սուրգուն» («մեծ գաղթ») անունով։ Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահանի մոտ Շահ Աբբասի հրամանով և հոգածությամբ հիմնվեց հայկական առանձին բնակավայր՝ Նոր Ջուղան: Այստեղ հաստատվեց բռնագաղթվածների փոքր մասը։ Հետագայում Նոր Ջուղայի վաճառականները կարևոր դեր խաղացին միջազգային առևտրում։ Օսմանա-սեֆյան պատերազերը որոշ ընդհատումերով շարունակվեցին մինչև 1639 թ., երբ կնքվեց Զուհաբի (Քասր-ը Շիրինի) հաշտության պայմանագիրը։ Հայաստանը կրկին բաժանվեց երկու տերությունների միջև։ Սահմանագիծը հետագայում էական փոփոխություններ չկրեց և պահպանվեց մինչև XIX դ. սկիզբը։

Միասնական պետության վերականգնմանն ուղղված առաջին ձեռնարկումները։ Օսմանա-սեֆյան պատերազմերի գործած ավերը սրեց հայերի ազատագրման և ազգային ինքնիշխանության վերականգնման ձգտումը։ XVI-XVII դդ. Հայոց եկեղեցին դարձավ ազատագրական շարժումերի հիմական նախաձեռնողը։ 1547 թ. Ստեփանոս Ե Սալմաստեցի կաթողիկոսն Էջմիածնում հրավիրում է գաղտնի ժողով։ Ժողովի որոշմամբ Կաթողիկոսի գլխավորությամբ պատվիրակություն է մեկնում Եվրոպա՝ հայությանը մահմեդականների տիրապետությունից ազատելու համար քաղաքական աջակցություն խնդրելու։ Այս առաքելությունն արդյունք չի տալիս։ Մեկ այլ պատվիրակություն Եվրոպա է մեկնում հաջորդ կաթողիկոսի՝ Միքայել Ա Սեբաստացու կողմից 1562 թ. Սեբաստիայում հրավիրած գաղտնի ժողովի որոշմամբ։ Այս անգամ ժողովի անունից հանդես էր գալու Աբգար դպիր Թոխաթեցին, որն իրեն համարում էր Արծրունյաց թագավորական տան շառավիղներից։ Նոր պատվիրակությունը լիազորված էր Հայոց կաթողիկոսի անունից հնազանդություն հայտնելու Հռոմի Պապին, եթե վերջինս հանձն առնի Հայաստանը ազատագրել մահմեդական լծից։ Այս բանագնացությունը ևս արդյունք չի տալիս։ Ապավինելով եվրոպական օգնությանը՝ հայկական կողմը դեռևս թերագնահատում էր Հայաստանի ազատագրման գործընթացում սեփական ուժերի նշանակությունը։

Առաջադրանքներ

>Սովորել դասը 

>Վերհիշի՛ր Մեծ Հայքի թագավորության բաժանումը Հռոմի և Պարսկաստանի միջև (1-ին բաժանում)։

>Վերհիշի՛ր Պարսկա-բյուզանդական քսանամյա պատերազմը և Հայաստանի 591թ. բաժանումը (2-րդ բաժանումը)

>Հայոց Պատմություն 8 էջ66 ՆԱՅԵԼՈՎ ՔԱՐՏԵԶԻՆ
Օսմանա-սեֆյան պատերազմներն ու Հայաստանի բաժանումը

1.Կիրառի՛ր աշխարհագրական հմտություններդ: Ինչպե՞ս կարող էր
օսմանա-սեֆյան պատերազմն ազդել տարածաշրջանի առևտրային
ուղիների և տնտեսական գործունեության վրա:

Օսմանա-սեֆյան պատերազմները խաթարեցին տարածաշրջանի առևտրային ուղիները և տնտեսական գործունեությունը: Հայաստանի տարածքը գտնվելով կարեւոր առևտրական ուղիների վրա (Ճետային ճանապարհ, Մետաքսի ճանապարհ), պատերազմի հետևանքով դարձել էր անհուսալի և վտանգավոր տարածք առևտրականների համար: Կրոնական հակասությունները, ավերածությունները և ժողովրդագրական փոփոխությունները (արտագաղթ և տեղահանում) խիստ սահմանափակեցին տնտեսության զարգացումը, հատկապես՝ առևտրի և արհեստագործության ոլորտներում:

2. Մեկնաբանի՛ր քարտեզը։ Ո՞ր տարածքներն էին վիճարկվում Օսմանյան
կայսրության և Սեֆյան կայսրության միջև։

Օսմանյան կայսրությունն ու Սեֆյան Պարսկաստանը վիճարկում էին հիմնականում հետևյալ տարածքները՝

• Հայաստանի արևելյան և արևմտյան հատվածները,

• Հարավային Կովկասը,

• Հյուսիսային Միջագետքը,

• Թավրիզի շրջանը:

Այս տարածքներն իրենց ռազմավարական դիրքի և տնտեսական կարևորության շնորհիվ դարձել էին առաջնային բախման կետեր:

>Ներկայացրո՛ւ։ Որո՞նք էին XV դ. Օսմանյան սուլթանության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև
բախման հիական պատճառները:

Տնտեսական. Հարավային և Արևելյան Ասիայի առևտրային ուղիների վերահսկողության ձգտումը:

• Ռազմավարական. Փոքր Ասիայի, Կովկասի և Միջագետքի նկատմամբ գերիշխանության ձգտումը:

• Կրոնական. Սուննի Օսմանյան կայսրությունն ու շիա Սեֆյան Պարսկաստանը օգտագործում էին կրոնական տարբերությունները՝ արդարացնելու իրենց պայքարը:

> Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ օսմանցիների և սեֆյանների միջև
հակամարտությունը Հայաստանի մշակութային կյանքի և ժողովրդագրական պատկերի վրա:

Օսմանա-սեֆյան պատերազմներն ունեցան հետևյալ ազդեցությունները Հայաստանի վրա.

• Մշակութային կյանք. Ավերեցին բազմաթիվ մշակութային կենտրոններ, այդ թվում՝ եկեղեցիներ, վանքեր, դպրոցներ: Շահ Աբբասի կազմակերպած «մեծ սուրգունը» խաթարեց հայկական համայնքների ներքին կայունությունը:

• Ժողովրդագրական պատկեր. Ավերածությունները, կոտորածները և բռնագաղթը (մասնավորապես՝ ավելի քան 300,000 հայերի տարագրությունը դեպի Պարսկաստան) փոխեցին հայկական բնակչության կառուցվածքը:

> Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ քայլեր ձեռնարկեցին XVI դ. հայազգի գործիչները Հայաստանի
ազատագրման ուղղությամբ։ Ինչո՞ւ դրանք հաջողության չհասան:

XVI դ. հայազգի գործիչները փորձեցին ապահովել Հայաստանի ազատագրումը՝

• 1547 թ. գաղտնի ժողով. Ստեփանոս Ե Սալմաստեցու նախաձեռնությամբ պատվիրակություն ուղարկվեց Եվրոպա:

• 1562 թ. ժողով. Միքայել Ա Սեբաստացու կողմից կազմակերպված՝ Եվրոպայի աջակցությունը հայցելու փորձեր:

• Անհաջողության պատճառներ.

• Եվրոպական պետությունները չունեին անմիջական շահ Հայաստանի ազատագրման գործում:

• Հայկական համայնքներն ինքնուրույն կազմակերպվելու և ուժեղ բանակ ստեղծելու հնարավորություններ չունեին:

• Տարածաշրջանը ռազմավարականորեն վերահսկվում էր Օսմանյան և Սեֆյան տերությունների կողմից:

Եզրակացություն

Օսմանա-սեֆյան պատերազմները Հայաստանի համար ունեցան կործանարար հետևանքներ, և ազատագրական շարժումները հիմնականում արդյունք չտվեցին՝ կապված արտաքին աջակցություն գտնելու անհաջող փորձերի և ներքին կազմակերպչական դժվարությունների հետ: