Լույսը դեռ չէր բացվել, երբ Սիմոնը ճրագը ձեռքին մտավ գոմը, Ցոլակին համետեց ու դուրս քաշեց։ Հարևան բակերում ճրագներ էին շարվում, ճռնչում էին դռները, ինչ-որ ձայներ էին գալիս։

Սիմոնը լսեց իր հարևանի՝ Սաքու տղայի ձայնը։ Նա բարկացած կանչում էր հարսի վրա, թե ինչու ձիու չվանը լույսով չի գտել։

Դռանը կանգնել էին Շարմաղ բիբին, կինը և նրա փեշից բռնած քնաթաթախ Շողերը, որ անսել էր մոր խոսքը և լացով հագել շորերը, որպեսզի տեսնի, թե ինչպես են ճանապարհ գցում Ցոլակին։

Տխուր ժամ էր, երբ Սիմոնը դռնից հանեց ձին։ Կարծես ներսը նա զարդարել էր մի դագաղ, իսկ դուրսը սպասում էին այդ ծանր վայրկյանին, որ աղի արտասվեն։

Ցոլակը գոմից երբ դուրս եկավ, վրնջաց և ականջները խլշեց։ Շարմաղ բիբին ձեռքը կրծքին խփեց և աղիողորմ ասաց.

— Ջա՜ն,— ու սրբեց արցունքը։

Շողերը մոտ վազեց, երեկվա խոտի փշրանքից մի բուռ մոտեցրեց ձիուն։ Ցոլակի տաք ռունգներից մի ջերմ շունչ շոյեց աղջկա սառած ձեռքերը։

Սիմոնն ամրացնում էր ճանապարհի պաշարը, կապում հարդով լի պարկը և միաժամանակ տնեցիներին պատվիրում, որ ցերեկն այծերը հեռու չքշեն, որ եթե արև լիսի՝ հնձած խոտի կիտուկները շրջեն և եթե ջրի հերթն իրենց տան, լոբու մարգերն անպատճառ ջրեն։ Հենց այդ խոսքին Սաքու տղան կանչեց.

— Սիմոն, բա չպրծա՞ր…

— Եկա՛, եկա՛…

Եվ Ցոլակի սանձը քաշեց։ Տանեցիները դանդաղաքայլ հետևեցին մինչև հարևանի դուռը, ասես հուղարկավոր էին մի թանկագին դագաղի, որին ուղի էին գցում մահվան անվերադարձ ճանապարհով։

Շարմաղ բիբին անընդհատ լալիս էր, լաց էր լինում և Շողերը, լալիս էր նրա մայրը։ Փողոցին չհասած, մայրը լսեց Երեմի ձայնը.

— Ապի՜, ապի՛…

Դռան շեմքին կանգնել էր մերկ երեխան ու բարձր-բարձր հեկեկում էր և կանչում հորը։ Բայց ուշ էր։ Սիմոնը Սաքու տղայի հետ արդեն իջնում էր ձորակը, որպեսզի միանա ուրիշ ձիավորների։

Մայրը վերադարձավ, գրկեց տղային ու տուն մտավ։ Շարմաղ բիբին ու Շողերը կանգնեցին այնքան, մինչև ձիավորները դարիվերը բարձրացան և պահվեցին բլուրի հետևը։

Արևը նոր-նոր շողերով ոսկի էր թափում բարձր սարի կատարին, երբ վերջին ձիավորը երևաց դարիվերի գլխին և անհետացավ, ինչպես սև ուրու:

Դուրս բեր անհասկանալի բառերը, բացատրի՛ր բառարանի օգնությամբ:

Ճրագ – Փոքրիկ լամպ կամ մոմ, որն օգտագործվում է լույս տալու համար։

Համետել – Սանձել, կապել ձիուն (համետ = սանձ, լար՝ կենդանին կապելու համար)։

Ճռնչալ – Կտրուկ և տհաճ ձայն արձակել, երբ ինչ-որ բան՝ հատկապես դուռ կամ փայտ, շարժվում է։

Քնաթաթախ – Կիսաքուն, դեռ լիովին չարթնացած վիճակ։

Վրնջալ – Ձիու արձակած բամբ ձայն (ձիու ձայն հանելը)։

Խլշել– Ականջները կտրուկ և զգույշ շարժել (հաճախ՝ ձիու կամ այլ կենդանու մասին)։

Աղիողորմ – Խիստ տխուր, լացակումած, ողբալի։

Ռունգ – Քթի անցքերն (հատկապես կենդանիների մոտ օգտագործվում է)։

Պաշար – Ճանապարհի կամ տան համար պատրաստած ու անհրաժեշտ իրեր, սնունդ և այլն։

Կիտուկ  – Խոտի կամ ցորենի մեծ կույտ, կույտի տեսքով հավաքած խոտ։

Դարիվեր – Լեռան կամ բլրի թեք մաս, վերելք։

Ուրու– Այստեղ՝ մառախլապատ կամ ստվերային ուրվագիծ, սև կերպարանք (կարելի է թարգմանել որպես մութ ուրվական կամ սև ձև)։

Ինչպես ես հասկանում քարի նման հոգսը ծանրացել էր նրա սրտին և  ծայրը ծայրին հասցնել արտահայտությունները :

Քարի նման հոգսը ծանրացել էր նրա սրտին»՝ այս արտահայտությունը նշանակում է, որ անձը զգում է մեծ ու անհաղթահարելի ծանրություն, որ ուղեկցում է նրան՝ լինելով հոգեբանորեն ծանր ու տհաճ: Կտակը համեմատում է հոգսը կամ մտահոգությունները քարից ստացված ծանրության հետ, քանի որ քարն իր բնույթով ծանր է և չի շարժվում, ինչը խորհրդանշում է, որ այս հոգսը չի կարելի հեռացնել կամ հեշտությամբ անցկացնել։

Ծայրը ծայրին հասցնել արտահայտությունը նշանակում է որևէ գործը կամ իրավիճակը հասցնել իր բնական ավարտին կամ ծայրակետին՝ հաճախ նշանակում է անել ամեն ինչ, երբ արդեն վերջին սահմանում ես, կամ ամեն բան հասցնում է բացահայտման կամ լուրջ հետևանքների։ Դա արտահայտում է իրավիճակի առավելագույն լարվածությունը կամ ծայրագույն աստիճանը։

Այն, ինչ միասին տալիս են այս երկու արտահայտությունները, նկարագրում է անձի հոգեբանական ծանրաբեռնվածության ու լարվածության բարձրագույն աստիճանը։

Մթնաձոր տանող միակ արահետն առաջին ձյունի հետ փակվում է, մինչև գարուն ոչ մի մարդ ոտք չի դնում անտառներում։ Սակայն Մթնաձորում այժմ էլ թավուտ անտառներ կան, ուր ոչ ոք չի եղել։ Ծառերն ընկնում են, փտում, ընկած ծառերի տեղ նորն է ծլում, արջերը պար են խաղում, սուլում են չոբանի պես, ոռնում են գայլերը, դունչը լուսնյակին մեկնած, վարազները ժանիքով փորում են սև հողը, աշունքվա փտած կաղիններ ժողովում։

Մի ուրույն աշխարհ է Մթնաձորը, քիչ է ասել կուսական ու վայրի։ Թվում է, թե այդ մոռացված մի անկյուն է այն օրերից, երբ դեռ մարդը չկար, և բրածո դինոզավրը նույնքան ազատ էր զգում իրեն, ինչպես արջը մեր օրերում։ Գուցե այդպես է եղել աշխարհն այն ժամանակ, երբ քարածուխի հսկա շերտերն են գոյացել և շերտերի վրա պահել վաղուց անհետացած բույսերի ու սողունների հետքեր։

Հիմա էլ Մթնաձորում մուգ-կանաչ մաշկով խլեզներ կան, մարդու երես չտեսած, մարդուց երկյուղ չունեցող։ Պառկում են քարերի վրա, արևի տակ, ժամերով կարող եք նայել, թե ինչպես է զարկում փորի մաշկը, թույլ երակի պես, կարող եք բռնել նրանց։ Խլեզները Մթնաձորում մարդուց չեն փախչում։

Բարձր են Մթնաձորի սարերը, դրանից է, որ ամռան երկար օրերին էլ արևը մի քանի ժամ է լույս տալիս Մթնաձորի անտառներին։ Եվ երբ հեռավոր հարթավայրում արևը նոր է թեքվում դեպի արևմուտք, Մթնաձորում ստվերները թանձրանում են, սաղարթի տակ անթափանց խավար է լինում, արջերը որսի են դուրս գալիս, վարազներն իջնում են ջուր խմելու, իր որջի առաջ զիլ ոռնում է գայլը, ոռնոցը հազարբերան արձագանքով զրնգում է Մթնաձորում։

Գիշեր է դառնում, և գիշերվա հետ որսի են ելնում Մթնաձորի բնիկները։ Արջը տանձ է ուտում, իրար թաթով են տալիս, թավալգլոր են լինում չոր տերևների վրա, դարան մտնում, հենց որ զգում են վայրի խոզերի մոտենալը։ Արջը գիտե վարազի ժանիքի թափը, նախահարձակ չի լինում։ Եթե տկար մի խոզ ետ մնա մյուսներից, արջը թաթի մի հարվածով ճեղքում է փափուկ վիզը, մի երկու պատառ լափում, լեշը ծածկում չոր ցախով ու տերևներով, քար դնում վրան, փնթփնթալով հեռանում, մինչև լեշը հոտի։

Եթե հանկարծ վարազները լսեն ետ մնացած խոզի ճիչը… Սրածայր թրերի պես շողշողում են ժանիքները, անշնորհք շարժումներով արջին մնում է բարձրանալ կաղնու վրա։ Կատաղի ձիերի պես վարազները վրնջում են, ժանիքներով ակոսում կաղնու տակ, զարկում ծառի բնին։ Մթնաձորի ծերունի անտառապահը մի գարունքի տեսել է վարազի կմախքը, ժանիքը մինչև արմատը խրված ծառի բնում, ծառի ճյուղի արանքում արջի սատկած քոթոթին։

Վայրի վարազի պես էր անտառապահ Պանինը։ Մի հրեշ էր նա անտառապետի տարազով, կոկարդով[1] գլխարկը գլխին։ Անտառում հանկարծ կերևար, փայտահատի կողքին կկանգներ, կնայեր, թե ինչպես նա արագ կացնահար է անում ծառը։ Մեկ էլ, թաքստոցից դուրս կգար, կմռնչար այնպես, որ արջերն էլ էին քնից զարթնում և որջերում մռռում։ Լեղապատառ փայտահատին մնում էր կամ փախչել, կամ օձի պես ծռմռատել Պանինի մտրակի հարվածների տակ։

Պանինը որսորդ Էր։ Վեց շուն ուներ, մեկը մյուսից կատաղի։ Շների հետ որսի էր գնում Մթնաձորի խորքերը։ Ձմռան լուսնյակ գիշերներին, երբ վախից ոչ ոք չէր մոտենում Մթնաձորին, Պանինի շներն անտառի բացատում արջի հետ էին կոխ կենում, կամ հալածում էին խրտնած պախրային։

Պանինը վազում էր շների հետևից, հրճվանքից ճչում։ Գիշերվա որսը նրա համար հարազատ տարերք էր։

Առավոտը բացվում էր, ձյունի վրա արյան շիթեր էին երևում, այստեղ-այնտեղ խառնիխուռն հետքեր, խեղդված գայլի դիակ, կոտրատած ճղներ։ Մի փչակի մոտ նստում էր Պանինը, մինչև շները որսի միսն ուտեն։

Նա սպանած և ոչ մի կենդանու ձեռք չէր տալիս և շներին կշտացնելուց հետո վերադառնում էր տուն։ Եթե ճանապարհին տեսներ մեկին գողացած փայտը շալակին, Պանինի շները պիտի հարձակվեին նրա վրա, հալածեին, մինչև քափ-քրտինքի մեջ կորած, արյունլվա մարդը կարողանար մի տեղ պատսպարան գտնել։

Այսպես էր Պանինը։ Նրա սարսափը հեռուներում էր տարածված։ Նրա մասին բերնեբերան պատմություններ էին անում։ Ոչ ոք չգիտեր ոչ նրա ազգությունը, ոչ հավատն ու ծագումը։ Ասում էին, որ նախկին սպա է, մարդ էր սպանել, նստել էր բանտում, հետո անտառ գնացել։ Հյուսիսի անտառներից մեկում նա իր կնոջն էր սպանել որսի մի գիշեր, ավելի ճիշտ՝ շներին հրամայել էր գզգզել կնոջը։

Այդպես էին պատմում անտառապահ Պանինի մասին։* * *

Գյուղում Ավին լավ որսորդի համբավ ուներ։ Տան ապրուստի մի մասը նա Մթնաձորի խորքերից էր հոգում։ Բացուտներում միրհավ[2] էր որսում, արտերի մոտ կաքավ ու լոր, թակարդ էր լարում աղվեսի համար, երբեմն էլ Մթնաձորի խորքերն էր գնում, ժամերով նստում քարի քամակին, մինչև վարազները ջրի գային։

Ավին նշանը ճիշտ էր բռնում, բերդանի[3] գնդակը վարազի ճարպոտ կողքին մեծ վերք էր բացում։ Վարազը թավալգլոր էր լինում, ցավից ժանիքներով հողը փորում, արմատներ պոկում, հետո խռռոցով գետին ընկնում։

Եվ եթե Պանինից երկյուղ չէր անում, կամ տեղյակ էր լինում, որ անտառապահը Մթնաձորում չի, չոր ցախերից էլ մի շալակ էր անում, ծածուկ մի տեղ պահում գիշերով տուն տանելու համար։

Այդ օրն էլ նա որսի էր գնացել։ Թարմ հետքեր կային ձյունի վրա։ Ավին մի հետքով գնաց և հենց որ բլրակի գլուխը բարձրացավ, տեսավ երկու աղվես։ Մինչև կրակելն աղվեսները փախան։ Այդ Ավու համար վատ նշան էր, որսը հաջող չպիտի լիներ։ Մի քիչ էլ ման եկավ, պախրայի հետք տեսավ, փնտրեց ու չգտավ։ Եվ որովհետև այդ օրը Պանինը անտառ չպիտի գար (նա լսել էր, որ անտառապահը հիվանդ է), Ավին գերադաս համարեց մի շալակ ցախ տանել տուն։

Իրիկնադեմ էր արդեն, երբ Ավին շալակի ցախը դրեց քարին, նստեց մի կոճղի՝ մի քիչ շունչ առնելու։

Որսի մի շուն երևաց, հոտոտեց Ավուն, անցավ։ Ավու շունչը վարն ընկավ։ Երևաց երկրորդ շունը, երրորդը, շների հետևից էլ Պանինը։ Ասես գետնի տակից բուսավ։

Մեկի դեմքը քաթան էր, մյուսինը կարմիր ճակնդեղ։ Պանինը թքոտեց, որպես Մթնաձորի արջ։ Եվ երբ բարձրացրեց կնուտը[4], Ավին էլ մեջքը ծռեց, գլուխը ձեռների մեջ առավ։ Ավուն թվաց, թե Պանինի ձեռքը քարացավ, կնուտը սառեց ձմռան իրիկնապահի ցուրտ օդում. Պանինը կնուտը ետ քաշեց, և երբ Ավին գլուխը բարձրացրեց, նրան թվաց, թե Մթնաձորում մի սատանա է քրքջում։

Երկընտրանքը տարօրինակ թվաց Ավուն։ Կամ քսան ռուբլի տուգանք անտառից փայտ գողանալու համար, կամ էլ Մթնաձորի մի արջ սպանել։ Եվ երբ Պանինը մի անգամ էլ կրկնեց իր առաջարկը, շրթունքները ետ տարավ ու խուլ ծիծաղեց։ Ավին տեղից վեր թռավ, ցախը թողեց և եկած ճամփով ետ գնաց դեպի Մթնաձոր։ Անտառի և ոչ մի արջ Պանինի տուգանքի գինը չուներ։

Ավին նայեց բերդանի պատրոններին, չուխայի փեշերը հավաքեց գոտու տակ, փափախը պինդ կոխեց գլխին։ Նա ձյունի վրայով նույնքան թեթև էր քայլում, ինչքան արջը չոր տերևների վրա։

Մի անգամ ետ նայեց Ավին անցած ճամփին, ոչ Պանինը երևաց, ոչ էլ շները։ Լուսնյակը մեծ ձյունագնդի չափ լույս էր տալիս, արտացոլում էր լուսնի լույսը ձյունի բյուրեղների մեջ։ Ավին պարզ տեսնում էր ծառի բները, եկած ճամփան, ընկած հաստաբուն գերանները։

Իջավ ձորը, լսեց, թե ինչպես սառույցի տակ խոխոջում է ջուրը։ Ջրի ձայնը նրան հիշեցրեց եռման կաթսան, տանը, վառած օջախը։ Տանը երևի սպասում են արդեն։

Հետևից ճյուղի կոտրվելու ձայն լսեց։ Թվաց, թե ձյունի ծանրոցից մի ճյուղ ջարդվեց։ Վեր բարձրանալիս Ավին զգաց, որ մեկը հետևում է իրեն։ Ետ նայեց, մի մարդաբոյ արջ էր կանգնել մի քիչ հեռու, ճյուղն ուսին, չոբանի մահակի պես։

Ավին բերդանը մեկնեց, և երբ արջը թքոտելով դեն գցեց ուսի փայտը, չորքոտանի դարձավ, բերդանը որոտաց, կրակոցի ձայնին ձորերն արձագանք տվին, ծառի ճյուղերից ձյուն թափվեց։ Արջը ոռնաց։ Բերդանի ծխի միջից Ավին տեսավ, թե ինչպես արջը մի ոստյուն արեց, թաթերը բերդանի փողին մեկնեց։

Մթնաձորում սկսվեց անհավասար մի կռիվ մարդու և գազանի մեջ։ Արջը թաթովն էր տալիս, աշխատում գետնով տալ մարդուն։ Ավին մի ձեռքով պաշտպանվում էր նրա հարվածներից, մյուսով փորձում բերդանի փողը արջի երախի մեջ կոխել, կրակել մի անգամ էլ։

Ծառս էր լինում արջը հետևի ոտների վրա, ձյուն շաղ տալիս, ընկնում, բարձրանում։ Հանկարծ արջը բերդանի փողը բերանն առավ, սկսեց կրծոտել։ Ավու ձեռքը սահեց բերդանի վրայով, մատը բնազդաբար սեղմեց կեռ երկաթին, բերդանը մի անգամ էլ որոտաց։ Արջը ոռնաց առաջվանից էլ պինդ, մեջքի վրա ընկավ, գլորվեց, որպես կտրած գերան։ Սառույցին որ հասավ, կանգնեց ոտքի, փորձեց վեր բարձրանալ։

Ավին երրորդ անգամ կրակեց, բերդանի գնդակը խրվեց ձյունի մեջ, վզզաց, ինչպես շիկացած խոփը դարբնոցի ջրաքարում։ Երրորդ կրակոցը նրա բերդանի վերջին ճիչն Էր։ Ավին մինչև վերջ էլ չիմացավ, թե ինչու չորրորդ փամփուշտը բերդանը ներս չառավ։

Արջը ոռնոցով մի ոստյուն էլ արեց։ Ավին շատ մոտ զգաց վիրավոր գազանի տաք շունչը, ծռվեց, և երբ արջը թաղվեց ձյանի մեջ, Ավին ետ վազեց, ձյունի մեջ ընկնելով, վեր բարձրանալով։ Արջը հետևում էր նրան։ Ավին վազում Էր, թռչում գերանների վրայով, ծառի ճղները ճանգռում էին դեմքը սուր մագիլների պես, սայթաքում էր, նորից բարձրանում։ Նրան այնպես էր թվում, թե Մթնաձորի բոլոր գազաններն են վազում իր հետևից։

Ծառի մի ճյուղը փշերը խրեց փափախի մորթուն, փափախն ընկավ։ Հենց այդ վայրկյանին նա մի ծանր հարված զգաց մեջքին, բրդոտ մի թաթ ճանկերը խրեց ծոծրակի մորթու մեջ։ Լսվեց մի կրակոց, բայց Ավին ոչինչ չզգաց։

Պանինը սատանայի պես քրքջում էր, ոտքն արջի դիակի վրա։

Ավին հիմա էլ ողջ է։

Զարհուրանքով կարելի է նայել նրան, երբ փողոցի անցուդարձ անողներից պահված, մի անկյունում քաշված, սրա–նրա համար տրեխ է գործում։

Ավու հագին չուխա է, տրեխներ, սովորական մարմին, առողջ ձեռքեր, որոնք շատ վարժ կաշին են ծակոտում, կաշվի թելերից հանգույցներ անում։ Եվ սովորական մարմնի վրա գլխի տեղ մարդկային գանգ, ամբողջովին կլպված, առանց մազի, առանց մորթու։

Արջը թաթի մի հարվածով ծոծրակի փափուկ մսի մեջ է խրել սուր ճանկերը և վիրավոր արջի ամբողջ զայրույթով իրան քաշել գանգի մորթին, մորթու հետ էլ գլխի մազերը, ունքերը, աչքերն ու քիթը։

Ավին շրթունքներ չունի։ Ոսկորների բաց ճեղքից երևում են ատամները, բաց է քթի խոռոչը, և երբ Ավին համրի պես խոսում է, շունչը քթի խոռոչովն էլ է դուրս գալիս։ Աչքերի խոռոչներում չորացած մսի կտորներ կան, ծառի վրա կիսաչոր, մաշկը ծալ-ծալ եղած ծիրանի պես։

Նրա գանգի վրա ողջ են մնացել միայն ականջները։ Նայում ես և չես կարողանում որոշել՝ ծեր է Ավին, թե դեռ երիտասարդ, որտեղից է գալիս նրա ձայնը, գուցե մարդ չէ, այլ խրտվիլակ, գուցե չուխայի տակ կմախք է և ոչ միս ու մարմին։

Սակայն նրա ձեռքերին միս կա և մաշկ, մատները վարժ շարժումներ են անում, և երբ Մթնաձորի անուն են տալիս, երևում է, որ ատամներն ավելի է դուրս գցում, կոկորդից ընդհատ ձայներ է հանում։

Ու չգիտես՝ զայրանում է, թե ժպտում հին որսորդը…

Հեղինակ՝ Բակունց

Առաջադրանքներ

Անծանոթ բառերը դուրս գրի՛ր, բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր: 

1. Թավուտ – խիտ ու խեժոտ անտառ, խիտ ծառերով և թփերով ծածկված վայր։

2. Ծլել – (զգայական իմաստով) աճել, բուսնել, սկսել աճել։

3. Պախրա – վայրի այծ (հնարավոր է՝ նաև վայրի ոչխար կամ նապաստակի տեսակ՝ ըստ բարբառային իմաստի)։

4. Բերդանի – հին վինտովկա, որսորդական հրացան, սովորաբար մեկփամփուշտանի։

5. Կնուտ – մտրակ, երկար ճկուն փայտից կամ կաշվից պատրաստված գործիք, որն օգտագործվում է ծեծի կամ հնազանդեցման համար։

6. Մահակ – փայտյա ծանր ձող՝ զենքի կամ պաշտպանվելու նպատակով։

7. Ճղ – ծառի ճյուղերի չորացած և կոտրված մասեր, երբեմն նաև փայտի բարակ կտորներ։

8. Շալակել – ուսերին բեռ դնել, բարձել։

9. Խլեզ – մողեսանման կենդանի, սողուն՝ հաճախ օգտագործվում է որպես լեզվական գունազարդում՝ վայրի բնության նկարագրության մեջ։

10. Ճակնդեղ – բույս, որի արմատը ուտելի է, հաճախ օգտագործվում է կարմիր գույնը նկարագրելու համար։

11. Խռռոց – ծանր ու խզված շնչառություն կամ ձայն, հաճախ օգտագործվում է կենդանու մահվան մոտ գտնվող վիճակը նկարագրելիս։

12. Ակոսել – փորել, գծել գծեր գետնի վրա։

13. Փամփուշտ – կրակելի պարկուճ (փամփուշտը բերդանի համար նախատեսված կրակելի գնդակ է)։

14. Կեռ երկաթ – այստեղ՝ բերդանի ձգան, կրակոց տալու մեխանիզմի մասը։

15. Ձոր – լեռնային տեղանքի խորը և նեղ հատված՝ գետով կամ հոսքով անցնող։

Նկարագրի՛ր Մթնաձորի բնությունը, կենդանական աշխարհը:  

Արջերը ոչ միայն որսում են, այլ նաև խաղում են, ծառերի վրա թավալվում, ծառերից տանձ են ուտում։ Նրանք խելացի են՝ ճանաչում են վարազի վտանգը և խուսափում ուղղակի բախումներից։

Գայլերը գիշերով ոռնում են լուսնյակին, որջերից դուրս են գալիս՝ որսի։

Վարազները ժանիքներով փորում են հողը, մոլեգնորեն արձագանքում են վտանգին, պատրաստ են նույնիսկ արջի հետ մենամարտի։

Խլեզները մարդուն անծանոթ են, մարդու չեն վախենում, հանգիստ պառկում են արևի տակ։

Միրհավեր, աղվեսներ, կաքավներ, լորեր և այլ փոքր գիշատիչներ ու թռչուններ բնակվում են այնտեղ։

Բնութագրի՛ր Պանինին, ի՞նչ էին պատմում նրա մասին, ինչպիսի՞ն էր նա իրականում: 

Ինչպիսի՞ն էր Պանինը իրականում

• Նա կոպիտ, դաժան և քաղցրասեր չէր։ Նրա իշխանությունը անտառում անվիճելի էր։ Շարունակ սարսափի մթնոլորտ էր ստեղծում՝ անսպասելի հայտնվելով փայտահատների մոտ և սարսափեցնելով նրանց։
• Պանինը իր շուներով էր շրջում, որոնք կատաղի էին ու անվերահսկելի։ Հաճախ էր նրանց միջոցով պատժում անտառից փայտ գողացողներին։
• Նա որսորդ էր, բայց կենդանիներին սպանելուց հետո ինքն անձամբ երբեք ձեռք չէր տալիս որսին, թողնում էր շներին ուտելու։
• Գիշերը՝ ձմռան լուսնյակին, նա դուրս էր գալիս արջի կամ գայլի որսի, ինչն ուրիշների համար աներևակայելի վտանգավոր էր։ Իսկ նրա համար՝ սիրելի զբաղմունք։

Ի՞նչ էին պատմում նրա մասին

• Նրա շուրջ մի շարք լեգենդներ էին պտտվում։ Ասում էին, որ նախկինում սպանություն էր գործել, բանտում նստել, ապա եկել անտառապահ էր դարձել։
• Ըստ ասեկոսեների՝ մի անգամ հյուսիսում իր կնոջը սպանել էր, նույնիսկ շներին հրամայել էր նրան գզել։
• Մարդիկ չգիտեին նրա ծագումը, ազգությունը կամ հավատը, ինչը միայն ավելի էր մռայլացնում նրա կերպարը։

Ավու հետ պատահածի համար ո՞ւմ կամ ի՞նչն ես մեղավոր համարում: 1. Պանինը

Նախ և առաջ Պանինն է հիմնական մեղավորը։ Նա բռնությամբ ու վախով ստիպեց Ավուն գնալ Մթնաձորի խորքը և արջ սպանել՝ իբր թե փայտ գողանալու տուգանքը մոռացվելու դիմաց։ Սա ոչ թե օրենքի պահպանում էր, այլ՝ սադիստական խաղ մարդու կյանքի հաշվին։ Նա դիտմամբ ուղարկեց Ավուն վտանգի մեջ և վերջում էլ, երբ արջը Ավու վրա հարձակվեց, ոչ թե օգնեց, այլ քրքջում էր՝ գազանի պես։

2. Մթնաձորի վայրի բնությունը

Մթնաձորը ներկայացված է որպես մի վայր, որտեղ գազաններն օրենք ունեն, իսկ մարդը՝ անպաշտպան է։ Այդ վայրի մեջ մտնելը նշանակում է ենթարկվել բնության՝ ոչ մարդկային կանոններին։ Ավուն հարձակվեց արջը, և այդ պայքարում մարդն ու գազանը հավասար հակառակորդներ էին։ Այսինքն՝ բնությունը նույնպես մի տեսակ մեղավոր է, որովհետև այնտեղ մարդուն տեղ չկա։

Ավին

Իսկ Ավուն ինչ-որ չափով զոհ է և միաժամանակ ընտրություն կատարած մարդ։ Նա կարող էր մերժել Պանինի առաջարկը, թեկուզ՝ տուգանք վճարել, բայց ընդունեց արջ սպանելու վտանգավոր առաջարկը՝ փայտ գողանալու մեղքը քողարկելու համար։ Այսինքն՝ նա սեփական կամքով մտավ այդ խաղի մեջ, չնայած որ դա կարող էր նրան կյանք արժենալ։

Եզրակացություն

Ավու դժբախտության մեջ ամենամեծ մեղքը կրում է Պանինը՝ իր դաժան, անպատասխանատու ու անբարոյական վարքով։ Բայց ամբողջ իրավիճակն էլ ծագում է վայրի անտառի օրենքներից և մարդկային անզորությունից, որոնք ընդհանուր առմամբ դարձնում են Ավուն զոհ։

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)

1. Կետադրի՛ր:

Հույների ծովերի աստված Պոսեյդոնին եզ էին զոհաբերում՝ որպես ջրային տարերքի հզորության խորհրդանիշ:
Քարակերտ ու կղմինդրածածկ փոքրիկ տունը՝ որպես շքեղ ապարանք, առանձնանում էր գյուղի խարխուլ տների մեջ:
Նկարահանող խցիկի մոտ անփույթ կանգնած էր Ջեկը` իբրև իր արժեքն իմացող անփոխարինելի օպերատոր:
Տուփից ուղիղ դեպի կինը դուրս թռավ թունավոր կանաչ օձը` իբրև դիպուկ նետված փետրագնդակ:
Իբրև սուրացող շնաձկանը կպած խխունջներ` կառչել էինք վազող կենդանուց:
Լեռների ու բլուրների մեծ մասը` որպես հրաբխային ժայթքման զավակներ, վեր են նետված ստորերկրյա հզոր ուժերի կողմից:

2. Հարցական դերանունները փոխարինի՛ր խնդիր (գործողության հետ առնչություն ունեցող առարկա) լրացումներով:

Մի ականատես նկարագրում էր նախագիծը:
Բնության բոլոր ուժերը միասին անճանաչելիորեն փոխում են աշխարհը:
Լավան մոտենում էր ջունգլիներին:
Մի քանի օր անց որսորդներն են օգնության հասնում մոլորվածներին:
Լեռները դղրդում էին երաժշտությունից:
ժայռի գագաթը միայն ճոպանուղով կարելի է բարձրանալ:

1)Անվանեք քառակուսային եռանդամի a, b և c գործակիցները`

ա) 3x² + 4x + 5
→ a = 3, b = 4, c = 5

բ) 6x² + x – 2
→ a = 6, b = 1, c = –2

գ) 2x² – 5x – 7
→ a = 2, b = –5, c = –7

դ) x² – x + 7
→ a = 1, b = –1, c = 7

ե) –5x² + 3x – 1
→ a = –5, b = 3, c = –1

զ) –x² + x + 1
→ a = –1, b = 1, c = 1

2)Կազմեք քառակուսային եռանդամ տրված գործակիցներով`

ա) a = 3; b = 4; c = 5
→ 3x² + 4x + 5

բ) a = 1; b = –1; c = 2
→ x² – x + 2

գ) a = 3; b = –2; c = 6
→ 3x² – 2x + 6

դ) a = –1; b = 3; c = –2
→ –x² + 3x – 2

3)Հաշվեք քառակուսային եռանդամի տարբերիչը`

ա) 2x² + 5x + 3
a = 2, b = 5, c = 3
D = 5² – 4·2·3 = 25 – 24 = 1

բ) 2x² – 5x + 3
a = 2, b = –5, c = 3
D = (–5)² – 4·2·3 = 25 – 24 = 1

գ) 2x² + 5x – 3
a = 2, b = 5, c = –3
D = 5² – 4·2·(–3) = 25 + 24 = 49

դ) x² + 2x + 1
a = 1, b = 2, c = 1
D = 2² – 4·1·1 = 4 – 4 = 0

ե) x² – 4x + 5
a = 1, b = –4, c = 5
D = (–4)² – 4·1·5 = 16 – 20 = –4

զ) –3x² + 5x – 2
a = –3, b = 5, c = –2
D = 5² – 4·(–3)·(–2) = 25 – 24 = 1

է) 2x² + 5x – 3
(Նույնն է, ինչ գ) ) → D = 49

ը) x² + 6x + 9
a = 1, b = 6, c = 9
D = 6² – 4·1·9 = 36 – 36 = 0

թ) x² + 2x + 2
a = 1, b = 2, c = 2
D = 2² – 4·1·2 = 4 – 8 = –4

Պարագաներ

Բայի այն լրացումները, որ ցույց են տալիս գործողության հետ կապ ունեցող հանգամանքներ, կոչվում են պարագաներ։

Լինում են տեղի, ժամանակի, ձևի, պատճառի, նպատակի, պայմանի, չափ ու քանակի և այլն։

Տեղի պարագա

Բայական անդամի այն լրացումն է, որը ցույց է տալիս գործողության կատարման տեղը։

Պատասխանում է որտե՞ղ հարցին, արտահայտվում է տեղի մակբայով, դերանուններով, տրական , հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյականհոլովներով և կապային կապակցությամբ։

 

1.     Գտի՛ր տեղի պարագաները, ընդգծի՛ր։

Ես թողել եմ հեռվում դալարագեղ այգին։

Բլուրների վրա ալիք-ալիք փռված էր մշուշը։

Քեզ եմ թողել այնտեղ, իմ սպասված երազ։

Մեր գյուղից վեր, մինչև այսօր պահպանվել է այդ շինությունը։

Հնձանի ստվերում ՝ ուռենու կողովների մեջ, սև խաղողը շողշողում էր։

Ուղիղ երկու շաբաթ Մաշտոցը գրեթե դուրս չեկավ իր կացարանից։

Կապույտ լուսավոր երկնքի տակ սլացիկ ծառեր են։

Արարատյան դաշտի հնագույն գյուղերից մեկում ապրում էր մի պատկառելի ծերունի։

Մըսր քաղաքում ապրող Մելիքը մարդիկ ուղարկեց Սասուն։

 

 

Ո՞ր նախադասության մեջ տեղի պարագա չկա

Ա․ Կանաչը անցյալ տարվա չոր խոտի տակ ծլել էր արդեն։

Բ․ Հրացանը մահակի պես ձեռն առած՝ ամեն օր նախիրը սարն էր քշում։

Գ․ Մթնաձոր տանող միակ արահետը առաջին ձյան հետ փակվում էր։

Դ․ Հովիվը բարկանում է շների վրա և նույնիսկ նրանց վրա մահակ բարձրացնում։

Ժամանակի պարագա

Ցույց է տալիս գործողության կատարման ժամանակը։

Արտահայտվում է ժամանակի մակբայներով, գոյականի տարբեր հոլովաձևերով /տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական/, կապային կապակցություններով, դերբայական ձևերով /համակատար դերբայ/։

1.     Գտի՛ր և ընդգծի՛ր ժամանակի պարագաները․

Խաղաղ գիշերով դու կգաս։

Փողոցն անցնելիս սայթաքեց։

Հավաքվեցին գիշերով։

Գյուղը դատարկվեց մի ակնթարթում։

Մինչև գարուն ոչ մի մարդ ոտք չի դնում անտառներում։

Սակայն Մթնաձորում այժմ էլ թավուտ անտառներ կան։

Գիշերվա հետ որսի են ելնում։

Մի երեկո խոստովանեց իր սերը։

Մասնավորող պարագայական բացահայտիչ

2.     Կետադրել, նշել տեսակը․

Ձորի երկու կողմերում, թավուտ անտառների մեջ`արջեր շատ են լինում։ Տեղի պարագա

Վաղ առավոտյան` ուղիղ ժամը վեցին, արթնանում էր։

Ժամանակի պարագա

Երևանում` Աբովյան փողոցում, նկարահանում է։

Տեղի պարագա

Հաջորդ օրը` շոգ կեսօրին, նա տուն վերադարձավ։

Ժամանակի պարագա

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)

1. Կետադրի՛ր:

Մենք, ես ու Ցոլակը, մտանք բակ։

Ընկերներս՝ գլխաբաց, չթե հասարակ շապիկով, երկու տղա քայլում էին գետափով։

Ես ու իմ ընկերը Անդոն հաց ենք տանում նրա հոր՝ բրուտ Ավագի, համար։

Կարմիր շորերով աղջիկը, այդ բարձրահասակ երեխան, հեռացավ կտուրից ու մոտեցավ աղջիկներին։

Մուխի մեջ երևաց ոսկե ծամիկներով Ազնոն՝ դուստրը իմ վաղեմի ծանոթի։

Քամին՝ աշխարհի հզոր ու անսանձ ոգին, վայրագ ուժով խառնեց-պղտորեց գետի անշարժ ջրերը։

Մեր երեխաներիս աչքը չէր հեռանում արագիլներից։

Ամենավերին աստիճանին կանգնած էր իմ բարեկամը՝ Բաֆուտի Ֆոնը։

Ծառերից, հազարամյա կաղնիներից կանցնես ու կտեսնես փնտրածդ հյուղակը։

2. Նայի՛ր օրինակին և ընդգծված որոշիչբառակապակցությունը փոխարինի՛ր որպես կամ  իբրև կապերով կազմվող բացահայտիչներով: Կետադրությանն ուշադրությո՛ւն դարձրու:

Օրինակ`

Կոշիկի դատարկ տուփի  նման տունը ինչ-որ մեկիկողմից մոռացվել էր այդ հեռավոր բլրի վրա: 1. Որպես կոշիկի դատարկ տուփ՝  տունն ինչ-որմեկի կողմից մոռացվել էր այդ հեռավոր բլրի վրա:
 2. Տունը` որպես կոշիկի դատարկ տուփ, ինչ-որմեկի կողմից մոռացվել էր այդ հեռավոր բլրի վրա:
Նավի հսկա թրի նմանվող սուր քթամասը ճեղքումէր ջուրը: 
Ապահով թաքստոցի նմանվող այդ տակառըկատվին շատ էր փրկել:
Մութ վարագույրի նմանվող անտառը թաքցնումէր այդ հսկա կենդանիների բախումը, բայցձայները լսվում էին:
Սպիտակ բրդի եթերային ծվենների նման  ամպերը սահում էին մեր գլխի վրայով:
Տարօրինակ արձանների նմանվող ժայռերըկանգնել էին
քամուն հանդիման:
Այդ վայրերի միակ տիրակալի նման  քամինշեփորում ու գոռգոռում էր ժայռերի ծերպերում:

Որպես նավի հսկա թրի նմանվող սուր քթամաս՝ նավը ճեղքում էր ջուրը։
Նավի սուր քթամասը, որպես հսկա թրի նմանող, ճեղքում էր ջուրը։

Որպես ապահով թաքստոցի նմանվող տակառ՝ այն կատվին շատ էր փրկել։
Տակառը, որպես ապահով թաքստոց, կատվին շատ էր փրկել։

Որպես մութ վարագույրի նմանվող անտառ՝ այն թաքցնում էր հսկա կենդանիների բախումը, բայց ձայները լսվում էին։
Անտառը, որպես մութ վարագույր, թաքցնում էր հսկա կենդանիների բախումը, բայց ձայները լսվում էին։

Որպես սպիտակ բրդի եթերային ծվեններ՝ ամպերը սահում էին մեր գլխի վրայով։
Ամպերը, իբրև սպիտակ բրդի եթերային ծվեններ, սահում էին մեր գլխի վրայով։

Որպես տարօրինակ արձաններ՝ ժայռերը կանգնել էին քամուն հանդիման։
Ժայռերը, որպես տարօրինակ արձաններ,

3. Նախադասությունն ընդարձակիր` կետերի փոխարեն  որպես ի՞նչ, իբրև ի՞նչ, որպես ո՞վ, իբրև ո՞վ հարցերին պատասխանող բացահայտիչներ գրելով:

Էլիասը որպես փորձառու ուղեկից ինձ բացատրում էր ճանապարհը:
Անտառը իբրև հսկա կենդանու նմանվող անտուն մի մարմին մռայլ ու գժկամ տեսք ուներ:
Թռչունի առաջին ճիչը որպես վաղվա օրվա նախանշան չափազանց զարմացրեց մեզ:
Իսկ այդ արձակ տարածության մեջ արձանն էր որպես մոռացված հերոսի խորհրդանիշ։
Պահակը որպես գիտակ ու զգոն մարդ որոշեց ինձ մենակ չթողնել:
Ներողամիտ հայացքով նրանց խուճապին ու իրարանցմանը հետևում էր հավաստին իբրև բոլորին հասկացող ու հանդուրժող ծնող։
Հարցերին պատասխանող պարոնը որպես բանիմաց ու փորձառու մասնագետ, անցավ հավաքվածների միջով ու մոտեցավ մեքենային:

Մեր օրերում խելագրվելը հեշտ է, դժվարը երջանիկ լինելն է: Դրա համար կարևոր է սիրտը զարգացնել: Զարգացնել ոչ թե, որ լինես խելացի, այլ որ փորձես դառնալ լավը: Մարդկությունը ավանդաբար ձգտում է գիտելիք ստանալ: Այդ ձգտումը ոչ թե ավելի շատ գիտելիք կուտակելն է, այլ իմանալ այն, ինչ դեռևս չգիտենք: Առանձնացրե՛ք հետաքրքիր մտքերը և մեկնաբանեք։ 

Մեր օրերում խելագրվելը հեշտ է, դժվարը երջանիկ լինելն է
Մտքի մեկնաբանություն:
Ժամանակակից աշխարհում տեղեկատվության, վախերի ու անընդհատ փոփոխվող պայմանների պատճառով մարդիկ հաճախ կորցնում են ներքին հավասարակշռությունը։ Այսօր շատ ավելի հեշտ է սթրեսի, ճնշման կամ անորոշության պատճառով խելագարվել, քան պահպանել հոգեկան առողջությունը և գտնել իսկական երջանկությունը։ Երջանկությունն էլ ավելի դժվար է, քանի որ այն պահանջում է ներքին ներդաշնակություն, ինքնաճանաչում և արժեհամակարգի զարգացում։

Դրա համար կարևոր է սիրտը զարգացնել
Մտքի մեկնաբանություն:
Այստեղ «սիրտ» ասվածը փոխաբերական է. խոսքը գնում է մարդկային բարության, կարեկցանքի, ներքին ուժի ու հոգևոր բարձրության մասին։ Այս միտքը շեշտում է, որ ոչ միայն բանականությունն է կարևոր, այլ նաև՝ զգացմունքային և բարոյական զարգացումը։ Այլ կերպ ասած՝ սիրտ զարգացնել նշանակում է ավելի մարդ լինել։

Զարգացնել ոչ թե, որ լինես խելացի, այլ որ փորձես դառնալ լավը
Մտքի մեկնաբանություն:
Խելացի լինելը տեխնիկական կամ մտավոր կարողությունների հարց է, իսկ լավ մարդ լինելը՝ բարոյական ու հոգևոր արժեքների արդյունք։ Այս միտքը հիշեցնում է, որ կրթությունն ու զարգացումն իրենք իրենցով չեն բավարարում, եթե չծառայեն մարդկային բարօրությանն ու բարությանը։ Իրական զարգացումը պետք է նպատակ ունենա ձևավորել արժանի մարդ, ոչ միայն գիտուն մարդ։

Մարդկությունը ավանդաբար ձգտում է գիտելիք ստանալ
Մտքի մեկնաբանություն:
Այս միտքը վկայում է մարդկության մշտական ձգտման մասին՝ բացահայտել աշխարհն ու ինքն իրեն։ Գիտելիքը դիտվում է որպես գոյատևման, առաջընթացի և իմաստավորման միջոց։ Սակայն՝ գիտելիքի հանդեպ ձգտումը չպետք է վերածվի միայն ինֆորմացիայի կուտակման։

Այդ ձգտումը ոչ թե ավելի շատ գիտելիք կուտակելն է, այլ իմանալ այն, ինչ դեռևս չգիտենք
Մտքի մեկնաբանություն:
Այս միտքն ընդգծում է իսկական ճանաչողության նպատակն ու խորությունը։ Ճշմարիտ իմացությունը սկսվում է այն պահից, երբ մարդը գիտակցում է իր անգիտության սահմանները։ Նոր բան իմանալու ցանկությունը խթանում է ստեղծագործությունը, նորարարությունը և խոնարհությունը՝ գիտելիքի հանդեպ։

Բնութագրեք ԱՄՆ- աշխարհագրական դիրքը:

ԱՄՆ աշխարհագրական դիրքը բնութագրվում է ինչպես բարենպաստությամբ, այնպես էլ բազմազանությամբ։ Ահա դրա հիմնական առանձնահատկությունները.

1. Մայրցամաքային դիրք – ԱՄՆ-ը գտնվում է Հյուսիսային Ամերիկայի մայրցամաքի մեծ մասում, զբաղեցնելով դրա կենտրոնական, արևելյան և արևմտյան հատվածները։ Երկիրը սահմանակցում է Կանադայի (հյուսիսից) և Մեքսիկայի (հարավից) հետ։
2. Ափամերձ դիրք – ԱՄՆ-ն ունի ելք ինչպես Ատլանտյան օվկիանոս (արևելքից), այնպես էլ Խաղաղ օվկիանոս (արևմուտքից), ինչը նպաստում է նրա արտաքին առևտրի զարգացմանը և ռազմավարական դիրքի ամրապնդմանը։
3. Ալյասկա և Հավայան կղզիներ – ԱՄՆ կազմի մեջ մտնում են նաև Ալյասկան (հյուսիսարևմտյան մասում՝ Կանադայից հյուսիս-արևմուտք) և Հավայան կղզիները (Խաղաղ օվկիանոսում), ինչը մեծացնում է նրա աշխարհագրական ազդեցությունը Արկտիկայում և Խաղաղ օվկիանոսի տարածքում։
4. Լայնությամբ ձգվածություն – ԱՄՆ տարածքը ձգվում է ավելի քան 4,500 կմ արևմուտքից արևելք և շուրջ 2,700 կմ հյուսիսից հարավ՝ ներառելով տարբեր կլիմայական գոտիներ՝ մերձարևադարձայինից մինչև մերձարքտիկական։
5. Բազմազան աշխարհագրություն – ԱՄՆ տարածքում կան լեռներ (Ապալաչներ, Ռոքիներ, Սիերրա Նևադա), հարթավայրեր (Մեծ հարթավայրեր), բարձրավանդակներ, գետեր (Միսսիսիպի, Միսսուրի, Կոլորադո), լճեր (Մեծ լճեր), ինչպես նաև անապատներ և մերձարևադարձային անտառներ։

Այս բոլոր գործոնները նպաստել են ԱՄՆ-ի տնտեսական, ռազմավարական և մշակութային զարգացմանը՝ դարձնելով այն աշխարհաքաղաքական առումով շատ կարևոր երկիր։

Որո՞նք են ԱՄՆ- զարգացման նախադրյալները:

ԱՄՆ-ի զարգացման նախադրյալները բազմակողմանի են և ձևավորվել են ինչպես աշխարհագրական, այնպես էլ պատմական, տնտեսական ու սոցիալական գործոնների համադրությամբ։ Ահա դրանցից գլխավորները.

1. Աշխարհագրական բարենպաստ դիրք

• Երկիրը գտնվում է երկու օվկիանոսների միջև, ինչը նպաստում է արտաքին առևտրի և ռազմավարական փոխադրումների կազմակերպմանը։
• Ներկայության տարբեր կլիմայական գոտիներում՝ նպաստում է գյուղատնտեսական բազմազանության։

2. Բնական ռեսուրսների առատություն

• ԱՄՆ ունի հարուստ հանքային պաշարներ՝ նավթ, գազ, ածուխ, երկաթ, ոսկի և այլն։
• Խոշոր գետերն ու լճերը կարևոր են ինչպես էներգետիկայի, այնպես էլ հաղորդակցության և գյուղատնտեսության համար։

3. Մարդուժի ներգրավում և բազմազանություն

• Պատմականորեն ԱՄՆ եղել է ներգաղթողների երկիր, ինչը ստեղծել է բազմազգ, բազմամշակութային հասարակություն՝ ներուժով լի աշխատուժ։
• Բարձր կրթվածության մակարդակ և գիտատեխնիկական ներուժ։

4. Տեխնոլոգիական և արդյունաբերական զարգացում

• ԱՄՆ հանդիսանում է տեխնոլոգիաների, նորարարությունների և գիտական հետազոտությունների առաջատարներից։
• Ունի զարգացած արդյունաբերություն՝ ավտոմոբիլաշինություն, ավիացիա, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ, զինտեխնիկա և այլն։

5. Զարգացած շուկա և կապիտալիստական տնտեսություն

• Ազատ շուկայական տնտեսությունը խթանել է բիզնեսի և ներդրումների զարգացումը։
• Ֆինանսական կայուն համակարգ՝ բանկային համակարգ, բաժնետոմսերի շուկա (օրինակ՝ Նյու Յորքի բորսան)։

6. Բարձր զարգացած տրանսպորտային և հաղորդակցական ցանց

• ԱՄՆ-ում լավ զարգացած է ճանապարհային, երկաթուղային, օդային և ծովային տրանսպորտը։
• Հաղորդակցման ժամանակակից միջոցները (ինտերնետ, բջջային ցանցեր) հասանելի են գրեթե ամենուր։

7. Քաղաքական կայունություն և իրավական համակարգ

• Դեմոկրատական կառավարման համակարգ, ուժեղ պետական ինստիտուտներ։
• Սեփականության իրավունքի պաշտպանություն, որը խթանում է ներդրումները։
• 
  Որո՞նք են ԱՄՆ-ի խոշոր Ագլոմերացիաները:

ԱՄՆ-ի խոշոր ագրոմերացիաները (մեգաքաղաքային գոտիները) տարածքներ են, որտեղ կենտրոնացած են խոշոր քաղաքներ և նրանց հարակից զարգացած բնակավայրերը՝ միավորված տնտեսական, տրանսպորտային և մշակութային կապերով։ Ահա երկրի առավել նշանակալի ագլոմերացիաները.

1. Նյու Յորքյան ագլոմերացիա (New York Metropolitan Area)

• Ամենախոշորը ԱՄՆ-ում։
• Ներկայացնում է Նյու Յորք քաղաքը և նրա շրջակա տարածքները (Նյու Ջերսի, Կոնեկտիկուտ)։
• Տնտեսական, ֆինանսական և մշակութային գլոբալ կենտրոն։

2. Լոս Անջելեսյան ագլոմերացիա (Greater Los Angeles Area)

• Գտնվում է Կալիֆորնիայի հարավում։
• Ներառում է Լոս Անջելես քաղաքը, Լոնգ Բիչ, Անահայմ և այլ քաղաքներ։
• Կինոարդյունաբերության և բարձրտեխնոլոգիական ոլորտների կենտրոն։

3. Շիկագոյի ագլոմերացիա (Chicago Metropolitan Area – Chicagoland)

• Գտնվում է Իլինոյս նահանգում և շրջակայքում։
• Արդյունաբերական և տրանսպորտային հանգույց, ֆինանսական կենտրոն։

4. Դալաս-Ֆորտ Ուորթ ագլոմերացիա (Dallas–Fort Worth Metroplex)

• Գտնվում է Տեխաս նահանգում։
• Արագ աճող տեխնոլոգիական և բիզնես կենտրոն։

5. Հյուսիսային Կալիֆորնիայի ագլոմերացիա (San Francisco Bay Area)

• Ներառում է Սան Ֆրանցիսկո, Օքլենդ, Սան Խոսե։
• Տեխնոլոգիական ինովացիաների կենտրոն՝ Սիլիկոնյան հովիտով։

6. Վաշինգտոնյան ագլոմերացիա (Washington, D.C. Metropolitan Area)

• Ներառում է մայրաքաղաք Վաշինգտոնը և մերձակա նահանգների բնակավայրերը։
• Քաղաքական, պետական կառավարման և կրթության կենտրոն։

7. Բոստոնյան ագլոմերացիա (Greater Boston)

• Կրթության և բժշկության ոլորտի առաջատար կենտրոն։
• Ներկայացնում է պատմականորեն հին, բայց տեխնոլոգիապես զարգացող գոտի։

Սրանք ԱՄՆ-ի խոշորագույն մեգաքաղաքային գոտիներն են, որտեղ ապրում է երկրի բնակչության զգալի մասը և կենտրոնացած է մեծ մասշտաբով տնտեսական գործունեություն։

Ինչպես է ամենրիկացի ազգը:

Ամերիկացի ազգը ձևավորվել է որպես բազմազգ և բազմամշակութային հասարակություն, և դա նրա ամենահատկանշական առանձնահատկություններից մեկն է։ Ահա ամերիկացի ազգի հիմնական բնութագրիչները.

1. Բազմազգ ծագում

• Ամերիկացի ազգը ձևավորվել է ներգաղթողների հիման վրա՝ եվրոպական, ասիական, աֆրիկյան, լատինամերիկյան և այլ ծագմամբ ժողովուրդների սերունդներից։
• Առկա է նաև բնիկ ամերիկացիների (ինդիացիների) ժառանգությունը։

2. Մշակութային բազմազանություն

• Ամերիկյան մշակույթը միահյուսված է բազմաթիվ ազգերի սովորույթներով, լեզվով, կրոնով ու արժեհամակարգով։
• Միևնույն ժամանակ, ձևավորվել է «ամերիկյան ինքնություն», որն ընդգծում է ազատությունը, անհատականությունը և հնարավորությունների հավասարությունը։

3. Ազգային գաղափարախոսություն

• «American Dream» (Ամերիկյան երազանք) գաղափարը՝ այն միտքը, որ յուրաքանչյուր ոք կարող է հասնել հաջողության՝ անկախ ծագումից։
• Ազատության, ժողովրդավարության և իրավունքների պաշտպանի գաղափարը կարևոր հիմք է ազգային ինքնության համար։

4. Լեզվական և կրոնական բազմազանություն

• Պաշտոնական լեզու չկա դաշնային մակարդակով, բայց ամենատարածվածը անգլերենն է։
• Առկա են բազմաթիվ կրոններ՝ քրիստոնեություն, հուդայականություն, իսլամ, բուդդիզմ, հինդուիզմ և այլն։

5. Ազգային ինքնագիտակցություն

• Թեև ազգը բազմազգ է, ամերիկացիները հաճախ ունեն ուժեղ ազգային ինքնություն։
• Նրանց համար կարևոր է քաղաքացիությունը, պետության հանդեպ հավատարմությունը և համընդհանուր արժեքները։

Այսպիսով, ամերիկացի ազգը ոչ թե մեկ էթնիկ ծագմամբ ժողովուրդ է, այլ՝ գաղափարական, քաղաքացիական և մշակութային միավոր, որը ձևավորվել է բազմազանության հիման վրա։

• Ինչ է թրաֆիքինգ
  Թրաֆիքինգը (անգլ. trafficking, հայերեն՝ մարդավաճառություն) մարդկանց ապօրինի փոխադրում, վաճառք կամ շահագործում է՝ հիմնականում շահույթ ստանալու նպատակով։ Դա կարող է ներառել մարդկանց ստիպողաբար աշխատեցնել, սեռական շահագործում, մուրացկանության մեջ ներգրավում, օրգանների վաճառք կամ այլ ձևերով շահագործում։
  Թրաֆիքինգը սովորաբար տեղի է ունենում խաբեությամբ, բռնությամբ կամ ճնշմամբ։ Օրինակ՝ մարդուն կարող են խոստանալ լավ աշխատանք արտերկրում, բայց փաստացի նրան տեղափոխում են ու ստիպում աշխատել անբարո կամ խիստ շահագործող պայմաններում։
  Թրաֆիքինգը համարվում է լուրջ հանցագործություն և մարդու իրավունքների կոպիտ խախտում։
• Թրաֆիքինգի իրականացման եղանակները
• 
  Թրաֆիքինգի իրականացման եղանակները բազմազան են, սակայն դրանց հիմնական նպատակը նույնն է՝ մարդուն շահագործել ուժով, խաբեությամբ կամ ճնշմամբ։ Ահա թրաֆիքինգի հիմնական եղանակները.
  Խաբեությամբ գործարկում
  Խոստանում են լավ աշխատանք, կրթություն, բարձր աշխատավարձ, լավ պայմաններ՝ ինչպես տեղում, այնպես էլ արտերկրում։
  Սովորաբար թիրախում են աշխատանք որոնողներ, խոցելի խմբեր՝ հատկապես կանայք ու երեխաներ։
  Փասփորտների կամ փաստաթղթերի բռնազավթում
  Երբ մարդուն տեղափոխում են մեկ այլ երկիր կամ քաղաք, նրանից վերցնում են անձնագրերը՝ նրան հսկելու համար։
  Ֆիզիկական և հոգեբանական բռնություն
  Սպառնալիքներով, ծեծով կամ շանտաժով ստիպում են ենթարկվել։
  Հաճախ կիրառում են վախի և կախվածության մեխանիզմներ։
  Վարկային կախվածություն
  Թրաֆիքերները մարդուն «օգնում» են ճանապարհածախսով, վիզայով կամ ապաստանով, հետո ստիպում աշխատել՝ այդ գումարները «հետ տալու» պատրվակով։
  Բարդ սպառնալիքներ ընտանիքի կամ հարազատների նկատմամբ
  Թիրախավորվող անձին ստիպում են ենթարկվել՝ սպառնալով վնասել նրա ընտանիքի անդամներին։
  Առցանց թրաֆիքինգ
  Սոցիալական ցանցերի, հաղորդագրությունների կամ ծանոթությունների կայքերի միջոցով մարդկանց գայթակղում են առաջարկներով, որոնք իրականում թակարդ են։
• Թրաֆիքինգի իրականացման նպատակները

Թրաֆիքինգի իրականացման նպատակները կապված են շահագործման տարբեր ձևերի հետ։ Ահա թրաֆիքինգի հիմնական նպատակները՝

Սեռական շահագործում

Սա թրաֆիքինգի ամենատարածված ձևերից է։Նպատակն է անձին հարկադրաբար ներգրավել սեքսուալ գործունեության մեջ՝ մարմնավաճառություն, պոռնոգրաֆիա, սեռական ծառայություններ։

Ճնշող աշխատուժի շահագործում

Մարդկանց ստիպում են աշխատել ֆիզիկական ծանր կամ վատ վարձատրվող աշխատանք՝ առանց օրինական պայմանագրերի։Նման շահագործում հանդիպում է շինարարության, գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և տան սպասարկման ոլորտներում։

Մուրացկանության շահագործում

Մարդկանց, հատկապես երեխաների կամ հաշմանդամների, ստիպում են մուրալ փողոցում և այդ գումարները հանձնել թրաֆիքերներին։

Օրգանների առևտուր

Մարդուն թրաֆիքինգի ենթարկում են՝ նրա օրգանները (օրինակ՝ երիկամ, լյարդ) ապօրինի հեռացնելու և վաճառելու նպատակով։

Երեխաների որդեգրում ապօրինի ճանապարհով

Որոշ դեպքերում երեխաներին առևանգում կամ գնել են՝ ապօրինի որդեգրման կամ շահագործման նպատակով։

Սովորույթային ամուսնություններ (բռնի կամ հարկադրական)

Մարդուն վաճառել կամ տանել են այլ երկիր՝ ստիպողաբար ամուսնացնելու և շահագործելու համար։

Խնդիր 1 Արթուրն ու Մերին մետաղադրամ են նետում: Եթե մետաղադրամն ընկնում է այնպես, որ երևում է դրամի արժեքը, հաղթողը Մերին է, և Արթուրը նրան պետք է տա 2 կոնֆետ: Եթե դրամն ընկնում է այնպես, որ երևում է զինանշանը, հաղթում է Արթուրը, և Մերին Արթուրին պետք է տա 3 կոնֆետ: 30 անգամ դրամը նետելուց հետո նրանցից յուրաքանչյուրն ուներ այնքան կոնֆետ, որքան խաղից առաջ: Քանի՞ անգամ էր հաղթել Արթուրը:

Արթուրը հաղթել է 12 անգամ։

Խնդիր 2

Քառանիշ թվի հարյուրավորների տեղում 3 թիվն է, մնացած երեք թվանշանների գումարը նույնպես 3 է: Քանի՞ այդպիսի թիվ կա:

6 այդպիսի քառանիշ թիվ կա։

Խնդիր 3

1-ից մինչև 9 թվերից ընտրված տասներկու թվեր պետք է գրել ուղղանկյան վանդակներում այնպես, որ յուրաքանչյուր տողում գրված թվերի գումարներն իրար հավասար լինեն, և յուրաքանչյուր սյունակում գրված թվերի գումարները նույնպես հավասար լինեն: Թվանշաններից մի քանիսն արդեն գրված են: Ի՞նչ թիվ պետք է գրված լինի մոխրագույն վանդակում:

Խնդիր 4

Եթե գումարենք յոթանիշ թվի թվանշանները, կստացվի 6: Ինչի՞ է հավասար այդ թվանշանների արտադրյալը:

Պատասխան՝ 0։

Խնդիր 5

Ոսկերիչն ունի 12 երկօղակ շղթա: Նա ցանկանում է դրանցից պատրաստել մի մեծ շղթա: Այդ անելու համար նա պետք է մի քանի օղակ բացի և հետո դրանք փակի: Ամենաքիչը քանի՞օղակ նա պետք է բացի:

Պատասխան՝ ամենաքիչը 11 օղակ պետք է բացել։