Բանավոր քննարկման համար 

1. Անօրգանական նյութերի դասաարգում:
2. Թթվածին: Ֆիզ-քիմ հատկութունները: Ստացում:
3. Ջրածին: Ֆիզ-քիմ հատկութունները: Ստացում:

   4. Ի՞նչ է օքսիդ: Բերել օրինակներ:

1. Ի՞նչ է հիմք: Բերել օրինակներ:
2. Ի՞նչ է աղ: Բերել օրինակներ:
3. Ի՞նչ է թթու: Բերել օրինակներ:

1. Անօրգանական նյութերը դասակարգվում են հետևյալ խմբերի՝ • Օքսիդներ • Թթուներ • Հիմքեր • Աղեր
2. Թթվածինը սովորական պայմաններում անգույն, անհոտ, անհամ գազ է, ջրում քիչ է լուծվում: Լաբորատորիայում հնարավոր է ստանալ թթվածին՝ այդ տարրը պարունակող բարդ նյութերը քայքայելով:
3. Ջրածինը անհոտ, անգույն, օդից  14,5 անգամ թեթև գազ է: Ջրում գործնականորեն չի լուծվում : Լաբորատոր պայմաններում ջրածին են ստանում որոշ մետաղների և թթուների (նպատակահարմար է՝ ցինկի ու աղաթթվի) փոխազդեցությունից:
4. Նրանք երկտարր միացություններ են, որոնք բաղկացած են որևէ տարրի (մետաղ ոչ մետաղ) և թթվածնի ատոմներից։ Օրինակ ՝ ածխաթթվական գազ, երկաթի օքսիդ:
5. Հիմքերը նյութեր են, որոնք կազմված են մետաղից և հիդրօքսո (OH⁻) խմբից։ Օրինակներ՝• NaOH  (նատրիումի հիդրօքսիդ) • Ca(OH)2  (կալցիումի հիդրօքսիդ)
6. Աղերը բարդ նյութեր են, որոնք կազմված են մետաղների ատոմներից և թթվային մնացորդներից։ Օրինակ ՝ խոհանոցային աղ, կալիումի նիտրատ:
7. Թթուները  բարդ նյութեր են, որոնց մոլեկուլները կազմված են մեկ կամ մի քանի ջրածնի ատոմներից և թթվային մնացորդից: Օրինակ ՝ աղաթթու կամ ծծմբաթթու : 

———————

Գրավոր աշխատանք:

Ar:

Mr:

Օքսիդացման աստիճան:

Տարրի իրական զանգված:

Քիմիական բանաձևի արտածում:

Տարրերի զանգվածային բաժինների հաշվարկ:

Անօրգանական նյութերի դասաարգում:

————————

Փորձեր

• Քարաղի մաքրում
• թթվածին
• ջրածին
• Թթուների ուտիչ  ազդեցություն
• Քիմիական փոխարկում:

Հայոց պատմության XV դարն ավարտվում է իսլամ դավանող նոր ուժերի ասպարեզ գալով՝ Օսմանյան կայսրության ու Սեֆյան Պարսկաստանի։ Հայաստանը պատերազմի դաշտ դարձավ այս երկու տերությունների միջև։ Նրանք պայքարում էին տարածաշրջանային գերակայության համար։ Հակամարտությունը շեշտված տնտեսական պատճառ ուներ. երկու կողմերն էլ ցանկանում էին իրենց ձեռքը գցել Հարավային և Արևելյան Ասիայից եկող ցամաքային առևտրական ճանապարհները, որոնք հսկայական եկամտի աղբյուր էին: Շահագործվում էին նաև կրոնական հակասությունները. պարսկական վերնախավը դավանում էր իսլամի շիա, իսկ օսմանյանը՝ սուննի:

Օսմանա-սեֆյան պատերազմներն ու Հայաստանը։ 1453 թ. նվաճելով Կոստանդնուպոլիսը և կործանելով Բյուզանդիան՝ օսմանցիներն իրենց հայացքն ուղղեցին դեպի արևելք։ Նպատակն էր գրավել Փոքր Ասիայի արևելյան հատվածը, Կիլիկիան, Հայաստանը, Սիրիան և Միջագետքը։ XVI դ. սկզբին օսմանցիները կործանեցին մամլուքների պետությունը։ Սակայն նրանց առաջխաղացումը հանդիպեց Սեֆյան պետության դիմադրությանը։ 1502 թ. Սեֆյանների առաջնորդ շահ Իսմայիլը կործանել էր ակ-կոյունլուներին և իր տիրապետությունը հաստատել Հարավային Կովկասի, Հայաստանի արևելյան հատվածի և Հյուսիսային Միջագետքի վրա: Օսմանյան սուլթան Սելիմ I Ահեղի և շահ Իսմայիլի զորքերի միջև վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 1514 թ. Չալդրանի մոտ, որտեղ Սեֆյանների առաջնորդ շահ Իսմայիլը պարտություն կրեց։ Այդուհետ պատերազմը շարունակվեց փոփոխակի հաջողություններվ և որոշ ընդհատումերով տևեց մեկ դարից ավելի: Ռազմական գործողությունների հիմական թատերաբեմերից էր Հայաստանը: Ավերվում էին քաղաքներն ու գյուղերը, կոտորվում էր ազգաբնակչությունը: Մեծ չափերի հասավ հայ ժողովրդի արտագաղթը դեպի Բալկաններ, Եվրոպա, Ղրիմ, Լեհաստան, Ռուսաստան: 

Ամասիայի հաշտությունից մինչև Զուհաբի հաշտության պայմանագիրը։
1555 թ. մայիսի 29-ին Ամասիայում օսմանցիներն ու սեֆյանները կնքեցին հաշտության պայմանագիր, որով որոշվում էր երկու պետությունների միջև նոր սահմանագիծը։ Հայաստանի արևմտյան հատվածն անցավ Օսմանյան պետությանը, իսկ արևելյանը՝ Սեֆյան Պարսկաստանին։ Այս ընթացքում օսմանցիները մեծ թվով քրդեր և թյուրքախոս ցեղեր վերաբնակեցրին Հայաստանի տարբեր շրջաններում՝ նրանց սուննի դավանանքն օգտագործելով շիա Սեֆյանների ծավալապաշտության դեմ։ Խաղաղությունը, սակայն, երկար չտևեց։ Օսմանյան կայսրությունը նոր պատերազմ սկսեց և գրավեց ամբողջ Հայաստանը, Հարավային Կովկասը և տիրացավ Թավրիզ քաղաքին։ 1590 թ. երիտասարդ Շահ Աբբաս I-ը (1587-1629) ստիպված էր զիջել այդ տարածքները։
Այդուհետ Շահ Աբբասն ինքը սկսեց պատերազմի պատրաստվել. անգլիացիների օգնությամբ
ստեղծեց հզոր հրետանի, վերակազմավորեց պարսկական բանակը: 1603 թ. հարձակվեց Օսմանյան կայսրության վրա, վերագրավեց Թավրիզը, այնուհետև Երևանը և հասավ ընդհուպ Կարին։ Սակայն օսմանյան բանակը 1604 թ. անցավ հակահարձակման։ Շահ Աբբասը որոշեց ճակատամարտ չտալ, և պարսկական բանակը նահանջեց՝ ավերելով ու ամայացնելով հանդիպող բնակավայրերը։ Այդպես օսմանյան բանակը զրկվելու էր պարենից ու օթևանից, և կասեցվելու էր նրա առաջխաղացումը։ Արևելյան Հայաստանից (նաև Արևմտյան Հայաստանի մի շարք երկրամասերից) Շահ Աբբասն ավելի քան 300 հազար հայերի բռնի տարագրեց Պարսկաստան:
Այս իրադարձությունը հայտնի է «մեծ սուրգուն» («մեծ գաղթ») անունով։ Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահանի մոտ Շահ Աբբասի հրամանով և հոգածությամբ հիմնվեց հայկական առանձին բնակավայր՝ Նոր Ջուղան: Այստեղ հաստատվեց բռնագաղթվածների փոքր մասը։ Հետագայում Նոր Ջուղայի վաճառականները կարևոր դեր խաղացին միջազգային առևտրում։ Օսմանա-սեֆյան պատերազերը որոշ ընդհատումերով շարունակվեցին մինչև 1639 թ., երբ կնքվեց Զուհաբի (Քասր-ը Շիրինի) հաշտության պայմանագիրը։ Հայաստանը կրկին բաժանվեց երկու տերությունների միջև։ Սահմանագիծը հետագայում էական փոփոխություններ չկրեց և պահպանվեց մինչև XIX դ. սկիզբը։

Միասնական պետության վերականգնմանն ուղղված առաջին ձեռնարկումները։ Օսմանա-սեֆյան պատերազմերի գործած ավերը սրեց հայերի ազատագրման և ազգային ինքնիշխանության վերականգնման ձգտումը։ XVI-XVII դդ. Հայոց եկեղեցին դարձավ ազատագրական շարժումերի հիմական նախաձեռնողը։ 1547 թ. Ստեփանոս Ե Սալմաստեցի կաթողիկոսն Էջմիածնում հրավիրում է գաղտնի ժողով։ Ժողովի որոշմամբ Կաթողիկոսի գլխավորությամբ պատվիրակություն է մեկնում Եվրոպա՝ հայությանը մահմեդականների տիրապետությունից ազատելու համար քաղաքական աջակցություն խնդրելու։ Այս առաքելությունն արդյունք չի տալիս։ Մեկ այլ պատվիրակություն Եվրոպա է մեկնում հաջորդ կաթողիկոսի՝ Միքայել Ա Սեբաստացու կողմից 1562 թ. Սեբաստիայում հրավիրած գաղտնի ժողովի որոշմամբ։ Այս անգամ ժողովի անունից հանդես էր գալու Աբգար դպիր Թոխաթեցին, որն իրեն համարում էր Արծրունյաց թագավորական տան շառավիղներից։ Նոր պատվիրակությունը լիազորված էր Հայոց կաթողիկոսի անունից հնազանդություն հայտնելու Հռոմի Պապին, եթե վերջինս հանձն առնի Հայաստանը ազատագրել մահմեդական լծից։ Այս բանագնացությունը ևս արդյունք չի տալիս։ Ապավինելով եվրոպական օգնությանը՝ հայկական կողմը դեռևս թերագնահատում էր Հայաստանի ազատագրման գործընթացում սեփական ուժերի նշանակությունը։

Առաջադրանքներ

>Սովորել դասը 

>Վերհիշի՛ր Մեծ Հայքի թագավորության բաժանումը Հռոմի և Պարսկաստանի միջև (1-ին բաժանում)։

>Վերհիշի՛ր Պարսկա-բյուզանդական քսանամյա պատերազմը և Հայաստանի 591թ. բաժանումը (2-րդ բաժանումը)

>Հայոց Պատմություն 8 էջ66 ՆԱՅԵԼՈՎ ՔԱՐՏԵԶԻՆ
Օսմանա-սեֆյան պատերազմներն ու Հայաստանի բաժանումը

1.Կիրառի՛ր աշխարհագրական հմտություններդ: Ինչպե՞ս կարող էր
օսմանա-սեֆյան պատերազմն ազդել տարածաշրջանի առևտրային
ուղիների և տնտեսական գործունեության վրա:

Օսմանա-սեֆյան պատերազմները խաթարեցին տարածաշրջանի առևտրային ուղիները և տնտեսական գործունեությունը: Հայաստանի տարածքը գտնվելով կարեւոր առևտրական ուղիների վրա (Ճետային ճանապարհ, Մետաքսի ճանապարհ), պատերազմի հետևանքով դարձել էր անհուսալի և վտանգավոր տարածք առևտրականների համար: Կրոնական հակասությունները, ավերածությունները և ժողովրդագրական փոփոխությունները (արտագաղթ և տեղահանում) խիստ սահմանափակեցին տնտեսության զարգացումը, հատկապես՝ առևտրի և արհեստագործության ոլորտներում:

2. Մեկնաբանի՛ր քարտեզը։ Ո՞ր տարածքներն էին վիճարկվում Օսմանյան
կայսրության և Սեֆյան կայսրության միջև։

Օսմանյան կայսրությունն ու Սեֆյան Պարսկաստանը վիճարկում էին հիմնականում հետևյալ տարածքները՝

• Հայաստանի արևելյան և արևմտյան հատվածները,

• Հարավային Կովկասը,

• Հյուսիսային Միջագետքը,

• Թավրիզի շրջանը:

Այս տարածքներն իրենց ռազմավարական դիրքի և տնտեսական կարևորության շնորհիվ դարձել էին առաջնային բախման կետեր:

>Ներկայացրո՛ւ։ Որո՞նք էին XV դ. Օսմանյան սուլթանության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև
բախման հիական պատճառները:

Տնտեսական. Հարավային և Արևելյան Ասիայի առևտրային ուղիների վերահսկողության ձգտումը:

• Ռազմավարական. Փոքր Ասիայի, Կովկասի և Միջագետքի նկատմամբ գերիշխանության ձգտումը:

• Կրոնական. Սուննի Օսմանյան կայսրությունն ու շիա Սեֆյան Պարսկաստանը օգտագործում էին կրոնական տարբերությունները՝ արդարացնելու իրենց պայքարը:

> Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ օսմանցիների և սեֆյանների միջև
հակամարտությունը Հայաստանի մշակութային կյանքի և ժողովրդագրական պատկերի վրա:

Օսմանա-սեֆյան պատերազմներն ունեցան հետևյալ ազդեցությունները Հայաստանի վրա.

• Մշակութային կյանք. Ավերեցին բազմաթիվ մշակութային կենտրոններ, այդ թվում՝ եկեղեցիներ, վանքեր, դպրոցներ: Շահ Աբբասի կազմակերպած «մեծ սուրգունը» խաթարեց հայկական համայնքների ներքին կայունությունը:

• Ժողովրդագրական պատկեր. Ավերածությունները, կոտորածները և բռնագաղթը (մասնավորապես՝ ավելի քան 300,000 հայերի տարագրությունը դեպի Պարսկաստան) փոխեցին հայկական բնակչության կառուցվածքը:

> Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ քայլեր ձեռնարկեցին XVI դ. հայազգի գործիչները Հայաստանի
ազատագրման ուղղությամբ։ Ինչո՞ւ դրանք հաջողության չհասան:

XVI դ. հայազգի գործիչները փորձեցին ապահովել Հայաստանի ազատագրումը՝

• 1547 թ. գաղտնի ժողով. Ստեփանոս Ե Սալմաստեցու նախաձեռնությամբ պատվիրակություն ուղարկվեց Եվրոպա:

• 1562 թ. ժողով. Միքայել Ա Սեբաստացու կողմից կազմակերպված՝ Եվրոպայի աջակցությունը հայցելու փորձեր:

• Անհաջողության պատճառներ.

• Եվրոպական պետությունները չունեին անմիջական շահ Հայաստանի ազատագրման գործում:

• Հայկական համայնքներն ինքնուրույն կազմակերպվելու և ուժեղ բանակ ստեղծելու հնարավորություններ չունեին:

• Տարածաշրջանը ռազմավարականորեն վերահսկվում էր Օսմանյան և Սեֆյան տերությունների կողմից:

Եզրակացություն

Օսմանա-սեֆյան պատերազմները Հայաստանի համար ունեցան կործանարար հետևանքներ, և ազատագրական շարժումները հիմնականում արդյունք չտվեցին՝ կապված արտաքին աջակցություն գտնելու անհաջող փորձերի և ներքին կազմակերպչական դժվարությունների հետ:

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)

1. Նախադասությունները դարձրո՛ւ ներգործական:

Սիրտը գերվեց աղջկա մի ժպիտից:
Այս ծառի տակ ինչ-որ մեկի կողմից գանձ է թաղվել:
Քարը մաշվել, հարթվել էր անձրևից ու քամուց:
Արտերը խանձվել էին բարկ արևից:
Քարտը լրացվում է միայն չափահաս քաղաքացիների կողմից: Նա ազատազրկման էդատապարտվել ու տուգանվել իտալական դատարանի կողմից:
Ութ տարի տղամարդ համարվեց ընկերների կողմից:
Դյութվել էր ալիքների ու քամու երգով:
Աղջիկը շրջապատված էր հետաքրքրասերների մեծ խմբով: 
Ընկերս համերգի է հրավիրված:

1. Աղջիկը գերեց սիրտը մի ժպիտով:

2. Ինչ-որ մեկը գանձ թաղեց այս ծառի տակ:

3. Անձրևն ու քամին մաշեցին ու հարթեցին քարը:

4. Բարկ արևը խանձել էր արտերը:

5. Միայն չափահաս քաղաքացիները լրացնում են քարտը:

6. Իտալական դատարանը դատապարտեց և տուգանեց նրան:

7. Ութ տարի ընկերները տղամարդ էին համարում նրան:

8. Ալիքների ու քամու երգը դյութել էր նրան:

9. Հետաքրքրասերների մեծ խումբը շրջապատել էր աղջկան:

10. Ընկերս հրավիրել է համերգի:

2. Դո՛ւրս գրիր այն բայերը, որոնք կարող են կրավորական դաոնալ, և դարձրո՛ւ:

Օրինակ`

փնտրել — փնտրվել:

Վազել, երգել, ցրել, կոտրել, դնել, թռչել, թրջել, գալ, գնալ, հեռանալ, հեռացնել, հնարել, ներել, լուսանալ, մթնել, մթնեցնել, բարձրանալ, թխել, մրմռալ, մաքրել, դողալ, վախենալ, սրբել, կարել, հավաքել, սարսռալ, հաչել, սիրել, մլավել, ծիծաղել, խոսել, հուզել, վիճել:

• Վազել → չի կարող կրավորական դառնալ

• Երգել → չի կարող կրավորական դառնալ

• Ցրել → ցրվել

• Կոտրել → կոտրվել

• Դնել → դրվել

• Թռչել → չի կարող կրավորական դառնալ

• Թրջել → թրջվել

• Գալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Գնալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Հեռանալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Հեռացնել → հեռացվել

• Հնարել → հնարվել

• Ներել → ներվել

• Լուսանալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Մթնել → չի կարող կրավորական դառնալ

• Մթնեցնել → մթնեցվել

• Բարձրանալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Թխել → թխվել

• Մրմռալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Մաքրել → մաքրվել

• Դողալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Վախենալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Սրբել → սրբվել

• Կարել → կարվել

• Հավաքել → հավաքվել

• Սարսռալ → չի կարող կրավորական դառնալ

• Հաչել → չի կարող կրավորական դառնալ

• Սիրել → սիրվել

• Մլավել → չի կարող կրավորական դառնալ

• Ծիծաղել → չի կարող կրավորական դառնալ

• Խոսել → չի կարող կրավորական դառնալ

• Հուզել → հուզվել

• Վիճել → չի կարող կրավորական դառնալ

3. Տրված նախադասությունները դարձրո՛ւ ներգործական և պատասխանի՛ր հարցերին:

Ձվի մեջ զարգացող կենդանի էակը բավական հուսալի զրահով է պաշտպանված:
Ձուն թխսի մարմնի ծանրությունից չի կոտրվում:
Ձվի կճեպը հեշտությամբ է կոտրվում ճուտիկի դեղին կտուցով: Գիտնականների կողմից փնտրվում են համարձակ գաղափարն
իրագործելու հնարները:
Մշակովի բույսերի սերմերը մոլախոտի սերմերից մաքրվում ենմագնիսով:
Ինչպե՞ս է փոխվում տրված նախադասության ենթական (ընդգծված է):
Տրված նախադասության ո՞ր անդամն է դառնում ներգործականնախադասության ենթակա:

1. Կրավորական նախադասություն.Ձվի մեջ զարգացող կենդանի էակը բավական հուսալի զրահով է պաշտպանված:

Ներգործական նախադասություն.Հուսալի զրահով պաշտպանել է ձվի մեջ զարգացող կենդանի էակը:

2. Կրավորական նախադասություն.Ձուն թխսի մարմնի ծանրությունից չի կոտրվում:

Ներգործական նախադասություն.Թխսի մարմնի ծանրությունը չի կոտրում ձուն:

3. Կրավորական նախադասություն.Ձվի կճեպը հեշտությամբ է կոտրվում ճուտիկի դեղին կտուցով:

Ներգործական նախադասություն.Ճուտիկի դեղին կտուցը հեշտությամբ կոտրում է ձվի կճեպը:

4. Կրավորական նախադասություն.Գիտնականների կողմից փնտրվում են համարձակ գաղափարը իրագործելու հնարները:

Ներգործական նախադասություն.Գիտնականները փնտրում են համարձակ գաղափարը իրագործելու հնարները:

5. Կրավորական նախադասություն.Մշակովի բույսերի սերմերը մոլախոտի սերմերից մաքրվում են մագնիսով:

Ներգործական նախադասություն.Մագնիսը մաքրում է մշակովի բույսերի սերմերը մոլախոտի սերմերից:

Հարցերի պատասխաններ.

1. Ինչպե՞ս է փոխվում ենթական.Կրավորական նախադասության ենթական դառնում է ներգործական նախադասության ուղիղ առարկա:

2. Ո՞ր անդամն է դառնում ենթակա.Ներգործական նախադասության մեջ ենթակա դառնում է կրավորական նախադասության գործառույթ իրականացնող անդամը:

Աշխատանք դասարանում

1. Ա և Բ նախադասությունների տարբերությունները գտի´ր: Մնացած նախադասություններն ինքդ փոխի՛ր (կրավորակա´ն դարձրու):

Ա. Ծուխը մրոտել էր առաստաղն ու պատերը:

Ներգործական 

Բ. Առաստաղն ու պատերը մրոտվել էին ծխից:

Կրավորական 

մրոտել — մրոտվել 

ծուխը — ծխից 

Ա. Պատահաբար այդ կողմերով անցնող մի գյուղացի փրկել էր նրան:

Ներգործական 

Բ. Նա փրկվել էր պատահաբար այդ կողմերով անցնող մի գյուղացու կողմից:

Կրավորական 

Ա. Սպիները ծածկել էին նրա ամբողջ մարմինը:

Ներգործական 

Բ. Նրա ամբողջ մարմինը սպիներով էր ծածկվել:

Կրավորական 

Անցած տարիները կնճռոտել էին կնոջ դեմքը:

Կնոջ դեմքը կնճռոտվել էր անցած տարիներից :

Դահլիճը լավ կահավորել էին:

Լավ կահավորվել էր դահլիճը: 

Մեր ժողովուրդը մշակութային շատ արժեքներ է ստեղծել:

Մշակութային շատ արժեքներ են ստեղծվել մեր ժողովրդի կողմից:

2. Տրված բայերը դարձրու կրավորական: Ինչի՞օգնությամբ դարձրիր:

Օրինակ`

գտնել — գտնվել, նետել — նետվել:

Գրել — գրվել

գրավել, 

ծեծել — ծեծվել

 թրջել — թրջվել

թխել — թխվել

տաշել — տաշվել

վրդովել, 

կապել — կապվել

սպանել — սպանվել

 նկարել — նկարվել

կեղտոտել — կեղտոտվել: 

3.Տրված նախադասությունները դարձրո՛ւ կրավորական:

Քամին երկնքով մեկ հալածում էր ամպերին: — 
Ամպերը երկնքով մեկ հալածվում էին քամուց:
Այս նկարը պատին պապս է ամրացրել:
Այս գիրքը նաև ընկերս է կարդացել:
Առավոտյան ցողը թրջել էր ոտքերը:
Տերը շանը կապել էր ծառից:
Տարբեր մարդիկ տարբեր ձեով էին պատմում առավոտվա դեպքը:
Սարքերը թեթև ցնցում գրանցեցին:
Ինստիտուտի աշխատակիցները մարդկանց զգուշացրին սպասվող փոթորկի մասին:
Անտառում այդ երեխային որսորդներն էին գտել:
Տղային միշտ նույն երազն էր կախարդում:
Վարպետի խնամքոտ ձեռքը տաշում ու իրար կողքի էր դնում քարերը:
Շինարարությունն ավարտին հասցրին:

1. Քամին երկնքով մեկ հալածում էր ամպերին:

Ամպերը երկնքով մեկ հալածվում էին քամուց:

2. Այս նկարը պատին պապս է ամրացրել:

Այս նկարը պատին ամրացվել է պապիս կողմից:

3. Այս գիրքը նաև ընկերս է կարդացել:

Այս գիրքը նաև կարդացվել է իմ ընկերոջ կողմից:

4. Առավոտյան ցողը թրջել էր ոտքերը:

Ոտքերը թրջվել էին առավոտյան ցողից:

5. Տերը շանը կապել էր ծառից:

Շունը կապվել էր ծառից տիրոջ կողմից:

6. Տարբեր մարդիկ տարբեր ձևով էին պատմում առավոտվա դեպքը:

Առավոտվա դեպքը տարբեր ձևով պատմվում էր տարբեր մարդկանց կողմից:

7. Սարքերը թեթև ցնցում գրանցեցին:

Թեթև ցնցումը գրանցվեց սարքերի կողմից:

8. Ինստիտուտի աշխատակիցները մարդկանց զգուշացրին սպասվող փոթորկի մասին:

Մարդիկ զգուշացվեցին ինստիտուտի աշխատակիցների կողմից սպասվող փոթորկի մասին:

9. Անտառում այդ երեխային որսորդներն էին գտել:

Այդ երեխան գտնվել էր անտառում որսորդների կողմից:

10. Տղային միշտ նույն երազն էր կախարդում:

Տղան միշտ կախարդվում էր նույն երազի կողմից:

11. Վարպետի խնամքոտ ձեռքը տաշում ու իրար կողքի էր դնում քարերը:

Քարերը տաշվում ու իրար կողքի դրվում էին վարպետի խնամքոտ ձեռքով:

12. Շինարարությունն ավարտին հասցրին:

Շինարարությունն ավարտին հասցվեց:

4. Տրված նախադասությունները դարձրո՛ւ կրավորական ևպատասխանի՛ր հարցերին:

Մի ձեռնարկատեր հասարակությանը զվարճացնելու համար կառուցելէր գնդաձև սենյակ հիշեցնող զվարճալի և ուսանելի կարուսել:

Ինչո՞ւ սովորական իրերի իրար ձգելը մենք չեն նկատում: 
Քամին սկզբում քշեց թեթև, թույլ ամրացրած տանիքները:
 Նուրբ շղարշը տաքացնում է դեմքը:
Մրջյունները ծածկել էին սեղանը:
Ձնհալի մի բաժակ մաքուր ու սառը ջուրը փրկեց հիվանդին: Ինչպե՞ս է փոխվում տրված նախադասության ենթական:
Տրված նախադասության ո՞ր անդամն է դառնում կրավորականնախադասության ենթակա:

1. Մի ձեռնարկատեր հասարակությանը զվարճացնելու համար կառուցել էր գնդաձև սենյակ հիշեցնող զվարճալի և ուսանելի կարուսել:

Զվարճալի և ուսանելի կարուսելն, որը հիշեցնում էր գնդաձև սենյակ, կառուցվել էր ձեռնարկատիրոջ կողմից՝ հասարակությանը զվարճացնելու համար:

2. Ինչո՞ւ սովորական իրերի իրար ձգելը մենք չենք նկատում:

Ինչո՞ւ սովորական իրերը իրար ձգվելիս չեն նկատվում մեր կողմից:

3. Քամին սկզբում քշեց թեթև, թույլ ամրացրած տանիքները:

Թեթև, թույլ ամրացրած տանիքները սկզբում քշվեցին քամու կողմից:

4. Նուրբ շղարշը տաքացնում է դեմքը:

Դեմքը տաքացվում է նուրբ շղարշով:

5. Մրջյունները ծածկել էին սեղանը:

Սեղանը ծածկվել էր մրջյունների կողմից:

6. Ձնհալի մի բաժակ մաքուր ու սառը ջուրը փրկեց հիվանդին:

Հիվանդը փրկվեց ձնհալի մի բաժակ մաքուր ու սառը ջրով:

Ինչպե՞ս է փոխվում տրված նախադասության ենթական:

Տրված նախադասության գործողության կրողը (հիվանդը) դառնում է կրավորականի ենթակա:

Տրված նախադասության ո՞ր անդամն է դառնում կրավորական նախադասության ենթակա:

Գործողության կրողը (հիվանդը) դառնում է կրավորական նախադասության ենթակա:

Պարզեցրեք ռացիոնալ արտահայտությունը․

ա, 1\a 

բ, 9 \ c + 3 

գ, a + 1 / a + 2 

դ, 

Լրացուցիչ աշխատանք ․

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)

1. Փակագծերում տրված բայերը գրի՛ր պահանջված ձևով:

 Պարզվում է, որ մարդու առողջական վիճակը նախ և առաջ (կախվել) է մարդկայինհարաբերություններից: Նախանձը, օրինակ, ոչ միայն որդի նման (կրծել) մարդու հոգինև (տակնուվրա անել) էությունը, այլև (առաջացնել) ստամոքսի խոց ու արյան ճնշմանհիվանդություններ: Ահա թե ինչու են ասում. «Եթե (չցանկանալ) տառապել, մի՛նախանձիր»: Զրպարտությունը, վիրավորանքը, շողոքորթությունը, անտաշվերաբերմունքն ու հայհոյանքը նիկոտինի ու ալկոհոլի նման (թունավորել) նաև մարդուօրգանիզմը:

Պարզվում է, որ մարդու առողջական վիճակը նախ և առաջ կախված է մարդկային հարաբերություններից: Նախանձը, օրինակ, ոչ միայն որդի նման կրծելու մարդու հոգին և տակնուվրա անելու էությունը, այլև առաջացնելու ստամոքսի խոց ու արյան ճնշման հիվանդություններ: Ահա թե ինչու են ասում. «Եթե չես ցանկանում տառապել, մի՛նախանձիր»: Զրպարտությունը, վիրավորանքը, շողոքորթությունը, անտաշվերաբերմունքն ու հայհոյանքը նիկոտինի ու ալկոհոլի նման (թունավորելու է նաև մարդու օրգանիզմը:

Երկրում առաջին ծխողներր եգիպտական փարավոններն (լինել): Մ.թ. ա. երկրորդհազարամյակին վերաբերող մի թանգարանում հնագետները ծխելու հարմարանքներ(գտնել): Սենյակները ներկելիս պատուհաններն ու դռները փակ պիտի լինեն, որովհետև միջանցիկ քամին ու խոնավ օդը չեն թողնում, որ ներկը հավասարապես(չորանալ):

Երկրում առաջին ծխողները եգիպտական փարավոններն էին: Մ.թ. ա. երկրորդ հազարամյակին վերաբերող մի թանգարանում հնագետները ծխելու հարմարանքներ են ցտել: Սենյակները ներկելիս պատուհաններն ու դռները փակ պիտի լինեն, որովհետև միջանցիկ քամին ու խոնավ օդը չեն թողնում, որ ներկը հավասարապես չորանար:

2.Սխալ գործածված ժամանակաձևերը գտի՛ր և ուղղի՛ր:

Դժվար է ասել, թև մեր ժամանակներում քանի՛ օր կպահանջվերաշխարհի բոլոր երկրներով անցնելու համար: Եթե ուղևորությունըկատարվի նավով ու գնացքով, մոտ երեսուն օր պետք կլիներ: 

Թերևս մի ուրիշ բան չկա, որ մարդկային կյանքի մեջ այնքան, շատփոփոխություն մտցներ, որքան տրանսպորտը: Ժյուլ Վեռնի «Ութսուն օրաշխարհի շուրջը» վեպի լույս տեսնելուց շատ չէր անցել, երբ ամերիկացիմի լրագրող որոշում է իրականացնել Ֆիլեաս Ֆոգի ֆանտաստիկմտահղացումը: Արդեն ստեղծել են տրանսպորտային թանկարժեք, բայցփոխարենը կատարյալ միջոցներ, որոնք ճանապարհների կարիք չենգգա:

Մի մարդ ընկերոջը մի սնդուկ արծաթ պահ տվեց ու գնացճամփորդության: Երբ վերադարձավ, գնաց, իր ապրանքը վերցրեց, տուն բերեց: Բացեց ու ի՜նչ տեսավ… Սնդուկի մեջ միայն երկաթիկտորտանք էր: Ի՞նչ անի, ինչպե՞ս  անի, որ իր փողերը ետ բերի: Մտածեց, մտածեց ու հնարը գտավ:
Երբ հերթական զոհերին են տանում հրեշի մոտ, նրանց միանում էթագավորի տղան, որ հաղթեր ջրի ճամփան փակողին ու մարդկանցազատեր ահավոր տառապանքներից:
Ի՞նչ կանես, եթե հայտնվեր ու ամեն ինչ բացատրեր:
Ի՞նչ կտաս, որ քեզ մի իսկական շուն նվիրեի:
Ինչե՜ր կանեի, թե նորից սկսելու հնարավորություն ունենամ: 
Ի՜նչ ասես չէի տա, որ ուզածիս հասնեմ:

Ուղղված տարբերակը.

Դժվար է ասել, թե մեր ժամանակներում քանի՛ օր կպահանջվի աշխարհի բոլոր երկրներով անցնելու համար: Եթե ուղևորությունը կատարվեր նավով ու գնացքով, մոտ երեսուն օր պետք կլիներ:

Թերևս մի ուրիշ բան չկա, որ մարդկային կյանքի մեջ այնքան շատ փոփոխություն մտցներ, որքան տրանսպորտը: Ժյուլ Վեռնի «Ութսուն օր աշխարհի շուրջը» վեպի լույս տեսնելուց շատ չէր անցել, երբ ամերիկացի մի լրագրող որոշում է իրականացնել Ֆիլեաս Ֆոգի ֆանտաստիկ մտահղացումը: Արդեն ստեղծվել են տրանսպորտային թանկարժեք, բայց փոխարենը կատարյալ միջոցներ, որոնք ճանապարհների կարիք չեն զգա:

Մի մարդ ընկերոջը մի սնդուկ արծաթ պահ տվեց ու գնաց ճամփորդության: Երբ վերադարձավ, գնաց, իր ապրանքը վերցրեց, տուն բերեց: Բացեց ու ի՜նչ տեսավ… Սնդուկի մեջ միայն երկաթի կտորտանք էր: Ի՞նչ անի, ինչպե՞ս անի, որ իր փողերը ետ բերի: Մտածեց, մտածեց ու հնարը գտավ:

Երբ հերթական զոհերին են տանում հրեշի մոտ, նրանց միանում է թագավորի տղան, որ հաղթի ջրի ճամփան փակողին ու մարդկանց ազատի ահավոր տառապանքներից:

Ի՞նչ կանես, եթե հայտնվեր ու ամեն ինչ բացատրեր:

Ի՞նչ կտաս, որ քեզ մի իսկական շուն նվիրեի:

Ինչե՜ր կանեի, թե նորից սկսելու հնարավորություն ունենայի:

Ի՜նչ ասես չէի տա, որ ուզածիս հասնեի:

Մասնակիցներ` Միջին դպրոցի 8-րդ դասարանի սովորողներ

Նպատակը`

• Ինչ է ազատությունը

Ազատությունը մարդու բնական իրավունքն է, որը հնարավորություն է տալիս իրենից անկախ որոշումներ կայացնել, իր կամքն ու համոզմունքներն արտահայտել, և ապրելու այնպես, ինչպես ինքը ցանկանում է՝ առանց արտաքին ճնշման կամ սահմանափակումների։ Ազատությունը ներառում է ոչ միայն ֆիզիկական ազատությունը, այլ նաև մտքի, խոսքի, հավատքի և գործողությունների ազատությունը։

• Ազատություն տեսակները

1. Անհատական ազատություն
   Սա մարդու անձնական ազատությունն է, որը հնարավորություն է տալիս սեփական կյանքն ինքնուրույն ղեկավարել և արտահայտել իր ինքնությունն առանց խտրականության։
2. Քաղաքական ազատություն
   Քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները պետական համակարգում, ինչպիսիք են՝ խոսքի ազատությունը, ընտրելու և ընտրվելու իրավունքը։
3. Մտքի և խոսքի ազատություն
   Իրավունք՝ արտահայտելու սեփական կարծիքներն ու գաղափարները առանց խոչընդոտների կամ սահմանափակումների։
4. Հավատքի ազատություն
   Իրավունք՝ ընտրելու կամ չընտրելու կրոնական համոզմունքներ։
5. Սոցիալական ազատություն
   Ազատություն հասարակության մեջ հավասարություն ունենալու, առանց խտրականության մասնակցելու սոցիալական կյանքին։

• Գրել պատումներ ազատության համար պայքարած հայ հերոսների մասին: 

1. Անդրանիկ Օզանյան
   Անդրանիկ Օզանյանը հայ ազատագրական շարժման անվանի գործիչներից էր։ Նա պայքարում էր օսմանյան լծից ազատագրելու հայ ժողովրդին։ Իր ղեկավարած ֆիդայական խմբերով Անդրանիկը բազմաթիվ ճակատամարտեր է հաղթել՝ պաշտպանելով հայկական գյուղերն ու խաղաղ բնակիչներին։ Նրա քաջությունը և անձնվիրությունը դարձան ազգային ազատության խորհրդանիշ։
2. Մոնթե Մելքոնյան
   Մոնթե Մելքոնյանը՝ Արտաշատի Մոնթե անունով հայտնի հայ ազատամարտիկ, կարևոր դեր է ունեցել Արցախյան ազատամարտի ընթացքում։ Նա պայքարում էր Արցախի անկախության համար՝ միաժամանակ լինելով հայրենասիրության և արդարության օրինակ։ Մոնթեն իր կյանքը զոհաբերեց՝ ի նպաստ հայ ժողովրդի ինքնորոշման։
3. Սարգիս Զորավար (Սարգիս Մեհրաբյան)
   Սարգիս Զորավարը նույնպես մղվեց ազատագրական պայքարի՝ մասնակցելով հայոց ինքնապաշտպանական մի շարք ճակատամարտերի։ Նա առաջնորդում էր հայ ֆիդայիներին և իրանով հաղթական ոգի էր ներշնչում նրանց։
   Այս հերոսները համարձակորեն պայքարեցին և զոհեցին իրենց կյանքը, որպեսզի

Այս հերոսները համարձակորեն պայքարեցին և զոհեցին իրենց կյանքը, որպեսզի հայ ժողովուրդը կարողանա ապրել ազատ ու արժանապատիվ կյանքով։

• Ազատության թեմայով ֆոտոշարեր, տեսանյութեր,  

Արդյունքում`

Սովորողները պատրաստում են ազատության թեմայով ֆոտոշարեր, տեսանյութեր, գրում են պատումներ:

Դասի հղումը
Այլ հղումներ 123

Ռուսատանի սահմանները

• Ի՞նչ դեր ունեն Ռուսաստանի բնական պայմաններն ու բնական ռեսուրսները երկրի զարգացման հարցում

Ռուսաստանն ունի հսկայական բնական ռեսուրսներ և տարբերակված բնական պայմաններ, որոնք մեծ ազդեցություն ունեն նրա տնտեսական և քաղաքական զարգացման վրա։

1. Բնական ռեսուրսների դեր

Էներգետիկ ռեսուրսներ: Ռուսաստանը համարվում է նավթի, գազի և ածխի խոշորագույն մատակարարներից մեկը, ինչը նրա տնտեսության հիմնական սյուներից է։ Այդ ռեսուրսների արտահանումը ապահովում է երկրի բյուջեի զգալի մասը։

Անտառային ռեսուրսներ: Սիբիրի անտառները հանդիսանում են փայտանյութի հիմնական աղբյուր։

Հանքային ռեսուրսներ: Ռուսաստանը ունի հանքային պաշարների (ոսկի, ադամանդ, երկաթ, պղինձ) խոշորագույն պաշարներ, որոնք օգտագործվում են արդյունաբերության և արտահանման համար։

Ջրային ռեսուրսներ: Ռուսաստանը հարուստ է գետերով, լճերով (օրինակ՝ Բայկալ լիճ), ինչը կարևոր է ջրաէներգետիկայի և խմելու ջրի ապահովման համար։

2. Բնական պայմանների ազդեցությունը

Կլիմա: Կան խիստ ցուրտ կլիմայական գոտիներ, որոնք սահմանափակում են գյուղատնտեսության զարգացումը, հատկապես Սիբիրում։ Սակայն տափաստանային գոտիները նպաստավոր են հացահատիկային բույսերի մշակման համար։

Տարածական դիրք: Երկիրը գտնվում է Եվրասիայի կենտրոնում, ինչը թույլ է տալիս տնտեսական կապեր հաստատել Ասիայի և Եվրոպայի երկրների հետ։

Բազմազան բնաշխարհ: Տարբեր կլիմայական գոտիները նպաստում են զբոսաշրջության և բնապահպանական նախագծերի զարգացմանը։

• Ուրվագծայի քարտեզի վրա նշել Ռուսաստանի հարևան պետությունները, ափերը ողողողջրային ավազանները:

Ռուսաստանի հարևան պետություններ

Արևմուտք: Ֆինլանդիա, Էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա, Բելառուս, Ուկրաինա

Հարավ: Վրաստան, Ադրբեջան, Ղազախստան, Մոնղոլիա, Չինաստան, Հյուսիսային Կորեա

Հյուսիս-արևմուտք: Նորվեգիա

2. Ողող ջրային ավազաններ

Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս

Խաղաղ օվկիանոս

Ատլանտյան օվկիանոսի մասեր (Սև ծով, Բալթիկ ծով)

Ընկերներ ջան, այս շաբաթ ներկայացնելու եք․

• Հենաշարժիչ համակարգ
•  բաժինները կառուցվածքը
•  ոսկրերի աճը։

Լրացուցիչ աշխատանք, պատասխանել հարցերին․

1.Որո՞նք են կմախքի բաժինները:

Կմախքը մարմնի հենարանն է, նրան տալիս է որոշակի ձև և դիրք տարածության մեջ։ Ոսկրերը միանալով առաջացնում են խոռոչներ և պաշտպանում նրանցում գտնվող օրգաններն արտաքին ազդեցություններից։ Գանգատուփը գլխուղեղի զետեղարանն է, ողնաշարային խողովակը՝ ողնուղեղի ոսկրապատյանը, կրծքավանդակը պաշտպանում է սիրտը, թոքերը, Ոսկրերը պարունակում են հանքային փոխանակությանը մասնակցող աղեր (երկաթի, ֆոսֆորի, կալցիումի և ուրիշ)։ Ոսկորը նաև արյունաստեղծ օրգան է։

2. Ի՞նչ բաժիններից է կազմված իրանի կմախքը:

Իրանի կմախքը կազմում են ողնաշարը և կրծքավանդակը։ Ողնաշարի երկարությունը մարմնի ընդհանուր երկարության 40 %-ն է կազմում։ Այն կազմված է 33-34 ողերից։

3. Ի՞նչ ոսկրերից է կազմված կրծքա վանդակը:

Կրծքային ողերը, 12 զույգ կողերը և կրծոսկրը կազմում են կրծքավանդակի կմախքը։

Կողը տափակ, կոր ոսկր է։ Առջևի մասում վերին 10 զույգ կողերը աճառային կցմամբ միացած են կրծոսկրին, իսկ ստորին 2 զույգը մնացածներից կարճ են և ազատ են վերջանում։ Կողերը հետին ծայրերով հոդավորված են կրծքային ողներին։ Դա ապահովում է կրծքավանդակի շարժունությունը շնչառության ժամանակ։

4.Ի նչպիսի՞ առանձնահատկություններ ունի մարդու կմախքը` կապված ուղղաձիգ քայլվածքի հետ:
Ուղղաձիգ քայլվածքի հետ կապված՝ մարդու ստորին ազատ վերջույթների ոսկրերը ավելի զանգվածային են, քանի որ իրենց վրա են կրում մարմնի ամբողջ ծանրությունը։

5. Ի՞նչ դեր են կատարում ողնաշարիկորությունները:

Ողնաշարն ունի 4 կորություն՝ պարանոցային և գոտկային հատվածներում այն ուղղված է առաջ, իսկ կրծքային և սրբանային հատվածներում՝ հետ։ Նորածնի ողնաշարը գրեթե ուղիղ է։ Կորություններն առաջանում են, երբ երեխան սկսում է գլուխը պահել, նստել, կանգնել և քայլել։ Ողնաշարի ֆիզիոլոգիական այս կորությունները մեծացնում են նրա ճկունությունը և մեղմացնում այն հարվածներն ու ցնցումները, որոնք գանգին են հասնում քայլելիս, ցատկելիս, վազելիս։

Ներկայացնելու եմ նոր թեմա․

• Մկանային համակարգ- դասագիրք էջ՝ 74
• Լրացուցիչ նյութ

Առաջադրանքներ․

1)30^o անկյուն ունեցող ուղղանկյուն եռանկյունը պտտվում է մեծ էջի շուրջը։ Գտեք պտտումից առաջացած կոնի ծնորդը, եթե այդ կոնի շառավիղը 15 սմ է:

Պատասխան ՝ 2 * 15 =30 

2)Կոնի առանցքային հատույթը 12 սմ կողմով հավասարակողմ եռանկյուն է։ Որոշեք այդ կոնի շառավիղն ու ծնորդը։

Շառավիղը` 6 

ծնորդը ՝12 

3)Կոնի առանցքային հատույթը հավասարասրուն ուղղանկյուն եռանկյուն է, որի ներքնաձիգը 20 սմ է։ Գտեք այդ կոնի շառավիղը։

Պատասխան ՝ 10