• Ինչո՞ւ է հայտնի բարդ նյութերի թիվը գերազանցում պարզ նյութերի թիվը:

Քանի որ պարզ նյութերն են այն նյութերը որոնք բաղկացած են միանման ատոմներից, իսկ ատոմները ինչպես հայտնի է  որ 118-ն են(դեռևս)

• Բերե՛ք գազային, հեղուկ և պինդ նյութերի օրինակներ:

Գազային՝ջրածին, հեղուկ՝ջուր, պինդ՝երկաթ

• Ո՞րն է նյութի քանակի չափման միավորը, և ի՞նչ է այն արտահայտում:

Դա մոլ-ն է և այն ցույց է տալիս թե քանի ավոգադրոյի թվին հավասար մասնիկ կա մեկ ատոմի մեջ

• Ածխածնի 3,01 *1023 թվով ատոմների նյութաքանակը (մոլ) հավասար է.
• 0,2
• 0,5
  3.2
  4.5
• Որոշե՛ք հետևյալ նյութաքանակներով գազային քլորի մոլեկուլների թիվը՝ ա) 0,1 մոլ, բ) 0,5 մոլ, գ) 1 մոլ, դ) 3 մոլ:

N=0.1*6.02*10 23=0,602*10 23

N=0.5*6.02*10 23=3.01*10 23

N=1*6.02*10 23=6.02*10 23

N=3*6.02*10 23=18.06*10 23

• Որքան է լիթիում տարրի զանգվածային բաժինը (%) Li2SO3 բանաձևային միավորով նյութում:

Mr(Li2SO3)=2 Ar(Li)+Ar(S)+3 Ar(O)=14+32+48=94

w(Li)=7*2/94*100=14.89

• Ո՞ր նյութի մոլեկուլում է թթվածնի մոլային բաժինն առավել մեծ
  1) CO2
  2) SO2
  3) SO3
  4) SiO2
• Արդյոք նո՞ւյն, թե՞ տարբեր նյութաքանակներ են հետևյալ զանգվածներով զույգ նյութերում.
  w) 98 q H3PO4 4 17 q NH3, p) 49 q H3PO4 l 49 q H2SO4:
• Որքան է 0,2 մոլ կալիումի հիդրօքսիդի զանգվածը (գ):

Mr(KOH)=39+1+16=56

m=0.2*56=11.2

Հիշի՛ր

Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը ցույց է տալիս, թե տվյալ նյութի մոլեկուլի զանգվածը քանի անգամ է մեծ Զանգվածի ատոմային միավորից (ԶԱՄ)։ Այն նշանակում են Mr-ով։

Հաշվիր յուրաքանչյուր նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը։

• HCl – աղաթթու

36

• H₂SO₄ – ծծմբաթթու

78

• HNO₃ – ազոտաթթու

63

• H₂CO₃ – ածխաթթու

62

• NaOH – նատրիումի հիդրօքսիդ

40

• KOH – կալիումի հիդրօքսիդ

56

• Ca(OH)₂ – կալցիումի հիդրօքսիդ

74

• Al(OH)₃ – ալյումինի հիդրօքսիդ (ամֆոտեր)

78

• NaCl – նատրիումի քլորիդ

58

• KNO₃ – կալիումի նիտրատ

101

• CaCO₃ – կալցիումի կարբոնատ

100

• CuSO₄ – պղնձի սուլֆատ

159,5

• Al₂(SO₄)₃ – ալյումինի սուլֆատ

317

•       CO₂- ածխածնի օքսիդ

44

•       SO₂ — ծծմբի օքսիդ

64

•       CaO- կալցիումի օքսիդ

56

•         P₂O₅- ֆոսֆորի օքսիդ

142

1. Ի՞նչ է զանգվածային բաժինը

Զանգվածային բաժինը ցույց է տալիս՝ նյութի բաղադրիչներից յուրաքանչյուրն ի՞նչ զանգվածով է ներկայացված ամբողջ խառնուրդի կամ միացության մեջ։
Շատ հաճախ այն արտահայտվում է տոկոսով (%):

w(%)=Ar×n / Mr x 100%

Հաշվի՛ր  նյութում տարրեր զանգվածային բաժինները:

•       CO₂- ածխածնի օքսիդ

C=12*1/44*100=27.27

O=72.72

•       SO₂ — ծծմբի օքսիդ

S=32*1/64*100=50

O=16*2/64*100=50

•       CaO- կալցիումի օքսիդ

Ca=40*1/56*100=71.42

O=16*1/56*100=28.57

•         P₂O₅- ֆոսֆորի օքսիդ

P=31*2/142*100=43.66

O=16*5/142*100=56.33

1. Որքան է 0,1 մոլ քանակով հելիումի ատոմների թիվը:

n=0,1    | N=0.1×6×02×10-²³=0.602×10-²³

NA=6,02   |

——————–

N-?

2. Որքան է 2,03* 10  23 թվով արծաթի մոլեկուլների քանակը (մոլ):

N=2,03*10-²³    |  n=N/NA=2.03×10-²³/6×02×10-²³=2.03/6.02=0,33

NA=6,02   |

————

n-?

3. Հաշվել  N2O5 ում տարրերի զանգվածների բաժինները:

Mr(N2O5)=2 Ar(N)+5 Ar(O)=108

w(N)=2×14/108×100=25,92

w(N)=5×16/108×100=74,07

Հիշի՛ր

Մոլը նյութի այն քանակն է, որը պարունակում է այնքան միատեսակ կառուցվածքային մասնիկներ (մոլեկուլ, ատոմ, իոն և այլն), որքան ատոմներ պարունակվում են ածխածնի C իզոտոպի 12 գ նմուշում:

Նյութի քանակը նշանակում են ո տառով:

Նյութի քանակը (n) հավասար է նյութի կառուցվածքային մասնիկների թվի (N) և Ավոգադրոյի թվի (N) հարաբերությանը.

• Որքան է 4,03* 10  23 թվով երկաթի մոլեկուլների քանակը (մոլ):

n=4.03×10-²³/6×02×10-²³=4.03/6.02=0.669

• Որքան է 0,4 մոլ քանակով ջրածնի ատոմների թիվը:

N=0.4×6×02×10-²³=2.408×10-²³

• Տրված է’ K2SO4, Na2O, CaCO3, CO2, NaOH, H2SO4, AgCl, Cu(OH)2, N2O5, Fe(OH)3, HCl, Ba(OH)2, HNO3, ընտրիր ա) օքսիդի, բ) հիմքի, գ) թթվի, դ) աղի բանաձև(եր)ը:

Օքսիդ-Na2O, CO2, N2O5

Հիմք- NaOH, Cu(OH)2, Fe(OH)3, Ba(OH)2

Թթու-H2SO4, HCl, HNO3

Աղ-K2SO4, CaCO3, AgCl

Քիմիական ռեակցիաները կարող են կատարվել տարբեր տեսակի, կախված այն բանից, թե ինչպես են փոխվում նյութերի մոլեկուլները։ Ահա քիմիական ռեակցիաների հիմնական տեսականերից մի քանիսը։

1. Սինթեզ (կոնդենսացում) կամ միացում
   Այս տեսակը ներառում է երկու կամ ավելի նյութերի միացում՝ նոր միացություն ձևավորելու համար։
   Նմուշ՝
   A+B→AB
2. Բաժանում
   Այս ռեակցիաներում մեկ միացություն բաժանվում է երկու կամ ավելի պարզ նյութերի։
   Նմուշ՝
   AB→A+B
3. Դրույքափոխություն (օքսիդացում-պայմանապառատություն)
   Երկու նյութեր փոխազդում են, որպեսզի մեկը փոխի իր օքսիդացման աստիճանը, իսկ մյուսը՝ ոչ։
   Նմուշ՝
   2Na+Cl2→2NaCl
4. Փոխազդեցություն (փոխանակում)
   Երկու միացություն փոխում են իրենց բաղադրիչները։
   Նմուշ՝
   AB+CD→AD+CB
5. Փոխգործակցություն օքսիդացման և վերականգնման հետ (Redox ռեակցիաներ)
   Նյութը կորցնում է էլեկտրոններ (օքսիդացում), իսկ մյուսը՝ ստանում։
   Նմուշ՝
   2Fe+3Cl₂→2FeCl₃
6. Ակտիվացում (կատալիզ) Սա ռեակցիաներ են, որոնք ակտիվացվում են արտաքին գործոնների, օրինակ՝ կատալիզատորների կամ թեժացման միջոցով։

Բանավոր քննարկման համար 

1. Անօրգանական նյութերի դասաարգում:
2. Թթվածին: Ֆիզ-քիմ հատկութունները: Ստացում:
3. Ջրածին: Ֆիզ-քիմ հատկութունները: Ստացում:

   4. Ի՞նչ է օքսիդ: Բերել օրինակներ:

1. Ի՞նչ է հիմք: Բերել օրինակներ:
2. Ի՞նչ է աղ: Բերել օրինակներ:
3. Ի՞նչ է թթու: Բերել օրինակներ:

1. Անօրգանական նյութերը դասակարգվում են հետևյալ խմբերի՝ • Օքսիդներ • Թթուներ • Հիմքեր • Աղեր
2. Թթվածինը սովորական պայմաններում անգույն, անհոտ, անհամ գազ է, ջրում քիչ է լուծվում: Լաբորատորիայում հնարավոր է ստանալ թթվածին՝ այդ տարրը պարունակող բարդ նյութերը քայքայելով:
3. Ջրածինը անհոտ, անգույն, օդից  14,5 անգամ թեթև գազ է: Ջրում գործնականորեն չի լուծվում : Լաբորատոր պայմաններում ջրածին են ստանում որոշ մետաղների և թթուների (նպատակահարմար է՝ ցինկի ու աղաթթվի) փոխազդեցությունից:
4. Նրանք երկտարր միացություններ են, որոնք բաղկացած են որևէ տարրի (մետաղ ոչ մետաղ) և թթվածնի ատոմներից։ Օրինակ ՝ ածխաթթվական գազ, երկաթի օքսիդ:
5. Հիմքերը նյութեր են, որոնք կազմված են մետաղից և հիդրօքսո (OH⁻) խմբից։ Օրինակներ՝• NaOH  (նատրիումի հիդրօքսիդ) • Ca(OH)2  (կալցիումի հիդրօքսիդ)
6. Աղերը բարդ նյութեր են, որոնք կազմված են մետաղների ատոմներից և թթվային մնացորդներից։ Օրինակ ՝ խոհանոցային աղ, կալիումի նիտրատ:
7. Թթուները  բարդ նյութեր են, որոնց մոլեկուլները կազմված են մեկ կամ մի քանի ջրածնի ատոմներից և թթվային մնացորդից: Օրինակ ՝ աղաթթու կամ ծծմբաթթու : 

———————

Գրավոր աշխատանք:

Ar:

Mr:

Օքսիդացման աստիճան:

Տարրի իրական զանգված:

Քիմիական բանաձևի արտածում:

Տարրերի զանգվածային բաժինների հաշվարկ:

Անօրգանական նյութերի դասաարգում:

————————

Փորձեր

• Քարաղի մաքրում
• թթվածին
• ջրածին
• Թթուների ուտիչ  ազդեցություն
• Քիմիական փոխարկում:

Դասարանական.

1.Կազմե՛ք հետևյալ օքսիդներին համապատասխան հիդրօքսիդների բանաձևերը, և անվանե՛ք. ա) լիթիումի օքսիդ

դ) նատրիումի օքսիդ բ) ծծմբի(IV) օքսիդ ե) բարիումի օքսիդ գ) երկաթի(II) օքսիդ զ) ֆոսֆորի(V) օքսիդ 

2.Տրված են հետևյալ սխեմաները՝ 

C- >CO2 ->H2CO3

S->SO2->SO3->H2SO4

Գրե՛ք իրագործվող ռեակցիաների հավա սարումները:

3.Ո՞ր շարքում   է  գրված  ֆոսֆոր, թթվածին, ածխածին, երկաթ և ազոտ   քիմիական        տարրերի նշանները: Նշիր դրանց Ar-ները
      1) F, C, P, Si, Na
     2)  O, C, Li, K, Ba
     3)  P, O, C, Fe, N
     4)  K, Na, P, Fe, C

Ֆոսֆորի, թթվածնի, ածխածնի, երկաթի և ազոտի քիմիական տարրերի նշանները գրված են 3-րդ շարքում՝ P, O, C, Fe, N:

Նրանց ատոմային զանգվածները (Ar)՝

• P (ֆոսֆոր): 31

• O (թթվածին): 16

• C (ածխածին): 12

• Fe (երկաթ): 56

• N (ազոտ): 14

Հարցեր

1.Հետևյալ  նյութերից   առանձնացրեք  հիմքերը նշեք  յուրաքանչյուրի   անվանումը.  HNO₃,  Na₂O,  Ca(OH)₂, AgNO₃,  BaO,  HCl, CO₂, Al₂O₃, NaHCO₃, Fe(OH)₂ , K₂SiO_3, NaCl, H₂SO₄, MgO, NaOH, H₃PO₄, SO₃, CaCl₂, CuSO₄, Al(OH)₃

2. Հաշվի՛ր տրված նյութի մոլային զանգվածը

 Որոշե՛ք թթու առաջացնող տարրի օքսիդացման աստիճանը հետևյալ թթուներում. HNO2, H2SiO3, HNO3, HCIO4, H3PO4

. HNO₂: Նիտրոզ թթվի մեջ ազոտի օքսիդացման աստիճանը +3 է։

• H₂SiO₃: Սիլիցիումի օքսիդացման աստիճանը +4 է։

• HNO₃: Նիտրաթթվի մեջ ազոտի օքսիդացման աստիճանը +5 է։

• HClO₄: Քլորի օքսիդացման աստիճանը +7 է։

• H₃PO₄: Ֆոսֆորի օքսիդացման աստիճանը +5 է։

3. Հիմքեր կամ հիդրօքսիդներ —https://www.imdproc.am/p/qimia/8-dasaran/anorganakan-miacutyunneri-daseri-veraberyal-giteliqneri-amrapndum-13061/oqsidner-himqer-qimiakan-hatkutyunnery-13062/re-ef730692-177f-4e4b-b39b-8b004a58c677

Տնային

Սովորել

Նշվածներից առանձնացրու՛ հարցի ճիշտ պատասխանները: 

1.Թթուներ, որոնք հանդիպում են սննդամթերքում`

• ֆոսֆորական թթու
• քացախաթթու
• ծծմբական թթու
• կիտրոնաթթու

• Քացախաթթու (օգտագործվում է որպես սննդի համեմունք և կոնսերվանտ)

• Կիտրոնաթթու (օգտագործվում է որպես համեմունք և կոնսերվանտ)

Ֆոսֆորական թթու նույնպես կարող է որոշակիորեն կիրառվել սննդի մեջ, հիմնականում խմիչքներում։

Թթուների հետևյալ շարքից առանձնացրե՛ք միահիմն, երկհիմն և եռահիմն թթուները. HCIO2, H2SO3, HCIO3, H2CrO4, H3AsO4, HBr, H2S, H3PO4 

Միահիմն թթուներ՝

• HCIO₂

• HCIO₃

• HBr

• Երկհիմն թթուներ՝

• H₂SO₃

• H₂CrO₄

• H₂S

• Եռահիմն թթուներ՝

• H₃AsO₄

• H₃PO₄

Դասարանական

1.Հետևյալ  նյութերից   առանձնացրեք  թթուները նշեք  յուրաքանչյուրի   անվանումը.  HNO₃ ( ազոտական թթու) ,  Na₂O,  Ca(OH)₂, AgNO₃,  BaO,  HCl ( աղաթթու),CO₂, Al₂O₃, NaHCO₃, Fe(OH)₂, K₂SiO_3, NaCl, H₂SO₄ ( ծծմբաթթու), MgO, NaOH, H₃PO₄ ( Ֆոսֆորական թթու), SO₃, CaCl₂, CuSO₄, Al(OH)₃. 

2. Բերված շարքից՝ HNO3, NH3, NaCl, HCl, H2CO3, HBr, H2O ընտրի՛ր միահիմն թթվածնային թթվի բանաձևը:

Պատ. ՝ HNO₃

3.Որքա՞ն է թթվածնի զանգվածային բաժինը (%) ծծմբային թթվի մոլեկուլում:

Թթվածնի զանգվածային բաժինը ծծմբային թթվի մոլեկուլում մոտավորապես 65.31 % է: